ଏକ ଗାଁର ଅନ୍ଧାର ଗଲି ମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଏକ ତରୁଣୀ ଲତାର ହଲକା ଚାଳରେ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଚାଲିଯାଉଛି। ସେ ନଗରରେ ଅନ୍ତଃପୁର ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧିତ, ଘରର ଛୋଟ ଅଙ୍ଗନା ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଦାର ଏକ ମାସ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଦୀପମାଳିକାକୁ ବାଁକୁ କରିଦେଇଥାଏ। ତାଙ୍କର ଆକୃତି କିଲିର ଗୋପଟିରେ ଦୀପମାଳିକାର ରେଖା ଭଳି ଚମକୁଛି। ସେ ଏକ କଙ୍କଟର ସାଥୀ ଭଳି ନୃତ୍ୟ କରେ, ଏକ ଅତି ଜଙ୍ଗଲୀ ଯକ୍ଷିଣୀ ଭଳି; ମଦ ମସ୍ତ ଭୂତଣୀର ନିରବତାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୁଏ। ସେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ମାଳିକା, କୁହୁଡ଼ିକୁ ଚୁରିକରେ; ହଳୁକ ହଳୁକ ପବନର ହିଳେଲି, ଶରତ୍ର ପାଳି ଓ ଶିଶିର ତାରା। ଝିଲିମିଳି ଜଳାଶୟରେ, କଉ, ବାଂଶୀ ଓ ତରଙ୍ଗର ହଳଚଳରେ ସେ ଶାନ୍ତ ଜଳର ଆନ୍ଦୋଳନ; ଘର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମ ଖେଳାରେ ଲିନ ନାରୀ-ପୁରୁଷଙ୍କ ମୁହଁ ତାଙ୍କର ଆକୃତି। ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଲା, କ୍ଷେତ୍ରରେ ପାଣି ଛିଟାଇ ତାପିଥିବା ପାଥର। ଆକାଶରେ ସେ ତାରାମଣ୍ଡଳର ଅଦୃଶ୍ୟ ଚଳନ; ଜଙ୍ଗଲରେ ବୃକ୍ଷ ତାଙ୍କର ଫୁଲ ଓ ଫଳ ବାୟୁରେ ଉଡ଼ିଯାଉଛି। ଗହ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ, ପଚ୍ଚିର ମୁଁହରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା ପବନର ଧ୍ୱନି; ଚୋରମାନେ ଦଖଳ କରିଥିବା ଗାଁର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର। ଗାଁରେ ଲୋକମାନେ ଅଚେତନ, ନଗରରେ ସବୁ ଘୁମେଇଅଛନ୍ତି; ଜଙ୍ଗଲରେ ପବନ ଘୂରୁଛି; ଘୋସାଳାରେ ପକ୍ଷୀ ଶାନ୍ତ। ଗୁହାରେ ସିଂହ ଦଳ ଶୁଅଛନ୍ତି; ଝାଡ଼ିରେ ମୃଗମାନେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି; ଆକାଶରେ ମେଘ ଭାସୁଛି; ଅରଣ୍ୟରେ ନିରବତା ବ୍ୟାପିଛି। ସେ ଅସ୍ତିଛାୟାର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧକାର ଭଳି, କାଚ ପାହାଡ଼ର ଖୋଲି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ମାଟିର ଗଠିରେ ଘନ ଅନ୍ଧକାର, ତାଙ୍କର ଦେହ ଅନ୍ଧ, ତଳୱାରରେ କଟାଯାଏ। ବିନାଶର ବାୟୁରେ ଉତ୍କଳିତ, ସେ କଳିମା ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅସ୍ଥିର; ମାଟିର ଗଭୀର ସମୁଦ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଦେହ ଘନ। ସେ ଲକ୍ଷ ଅଙ୍ଗାର ଭଳି କଠିନ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର; ଅଜ୍ଞାନ ଓ ନିଦ୍ରାର ଦୁର୍ଗ, ମଧୁମକ୍ଷିକାର ପିଠିର ରଙ୍ଗ ଭଳି। ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାତିରେ, ଶିକାରୀ ଜନଜାତି ମଧ୍ୟରେ, ରାଜା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ସହ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଶୋଇଥିବା ନଗରରୁ ରାଜା ବିକ୍ରମ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସାହସୀ, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ସହ ଅପଦ୍ରବ୍ୟ ଅରଣ୍ୟକୁ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ସାହସରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଭେତାଳ ଦେଶ ଖୋଜିବାକୁ। ଏଠାରେ କର୍କଟି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲା—ରାଜା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧାରଣ କରି, ଭେତାଳ ଦେଶ ଦିଗରେ ଯାଉଛନ୍ତି। ସେ ଭାବିଲା, "ଆଜି ମୋ ପାଇଁ ଖାଇବାକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଶିକାର ମିଳିଗଲା। ଏମାନେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଆତ୍ମା ଅଜ୍ଞାନରେ ଲୀନ; ତାଙ୍କର ଦେହ ତାଙ୍କୁ ଭାର।" "ଏଠି ଏବଂ ପରଲୋକରେ, ମୂର୍ଖ କେବଳ ବିନାଶ ଓ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ବଞ୍ଚେ; ଏମାନେ ଚେଷ୍ଟା କରି ନାଶ କରାଯିବା ଉଚିତ, କାରଣ କ୍ଷତିକାରକ କିଛିକୁ ରକ୍ଷା କରିବାର କାରଣ ନାହିଁ।" "ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଚିହ୍ନିପାରେନି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ ଜୀବନ; ତାଙ୍କର ଉନ୍ନତି ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା, କାରଣ ଏହା ଦୁଷ୍କର୍ମର ମୂଳ।" "ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ପଦ୍ମଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ନୀତି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିଲେ: ଅଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମା ହିଁ ହିଂସା ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ୍ୟ, ଆତ୍ମବିଦ୍ୟା ପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ ନୁହେଁ।" "ସେଠାରୁ, ଏମାନେ ଆଜି ମୋର ଭୋଜନ ହେବା ଉଚିତ; ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ଲୋକ କେବଳ ଅବସର ହରାଇଥାନ୍ତି।" "ଏମାନେ କେବଳ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅନାର୍ୟ ହେଇ ରୁହନ୍ତୁ; ଏପରି ଲୋକଙ୍କର ବିନାଶ ମୋର ସ୍ୱଭାବ ନୁହେଁ।" "ତେଣୁ, ମୁଁ ଏମାନେ କି ନୀତିମାନ କି ନୁହେଁ ପରୀକ୍ଷା କରିବି; ଯଦି ଏମାନେ ନୀତିମାନ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଖାଇବିନି; ନୀତିମାନଙ୍କୁ କେବେ ଅପକାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ଯେଉଁମାନେ ଅକୃତ୍ରିମ ସୁଖ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନୀତିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ।" "ଯଦି ମୁଁ ଏହି ଦେହ ସହିତ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି, ତେବେ ମୁଁ ନୀତିମାନ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବିନି; ନୀତିମାନ ଲୋକ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି, ଏହା ଜୀବନଠାରୁ ମଧୁର।" "ନୀତିମାନଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦେଇ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ, ସଜ୍ଜନ ସଙ୍ଗ ହେଲେ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧୁ ହୋଇଯାଏ।" "ମୁଁ ଯଦି ଏକ ରାକ୍ଷସୀ ହୋଇ ନୀତିମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଅନ୍ୟେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦୟା କରିବେ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୃଦୟରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ।" "ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣଧର୍ମ ଧାରଣ କରି ଚରାଚର ମଧ୍ୟରେ ବସୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଶୀତଳତା ବିକିରଣ କରନ୍ତି।" "ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ନୀତିର ତ୍ୟାଗ; ଜୀବନ ହେଉଛି ନୀତିମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ; ସ୍୵ର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଫଳ, ସବୁ ଜୀବନରେ ନୀତିମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଲେ ମିଳେ।" "ତେଣୁ, ମୁଁ ଏମାନେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ କେବଳ ଖେଳ ଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରି ଦେଖିବି: ଏମାନେ କି ସମ୍ମାନ, ଜ୍ଞାନ ଓ କବିତାର ଅଧିକାରୀ, ହେ ପଦ୍ମନୟନମାନେ?" "ପ୍ରଥମେ ଦେଖିବା ଉଚିତ ଯେ, ଗୁଣ ଅଛି କି ନାହିଁ, ଦୋଷ କେତେ; ତାପରେ ଦୋଷ ଯଦି ଅଧିକ, ତେବେ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ, ହଳୁକ କିମ୍ବା କଠିନ, କିମ୍ବା ଅର୍ଥଦଣ୍ଡ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ।" ଏପରି ଭାବି, ସେ ରାକ୍ଷସୀ, ରାକ୍ଷସ ବଂଶର ଅରଣ୍ୟ ମାଳା, ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ ମେଘ ଧାରା ଭଳି ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନିରେ ଡାକିଲା। ଧ୍ୱନି ଶେଷରେ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ର ଚମକ ପରେ ଗର୍ଜନା ହେବା ପରି କଠୋର ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ କହିଲା: "ହେ! ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅରଣ୍ୟ ଆକାଶପଥର ଶାସକମାନେ; ମହାମାୟାର ଗଭୀର ଗୁହାରେ ରହୁଥିବା କୀଟମାନେ। ତୁମେ କିଏ—ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ କି ମୂର୍ଖ—ମୋର ଶିକାର ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛ? ମୃତ୍ୟୁର ଦକ୍ଷ କିଏ?" "ହେ! ଆତ୍ମା, କିଏ ତୁମେ? କେଉଁଠି ତୁମର ଛୋଟ ଦେହ ଦଣ୍ଡାୟମାନ? ମୁହଁ ଦେଖାଅ, କଣ୍ଠସ୍ୱର ଶୁଣାଅ—ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୁଞ୍ଜନକୁ କିଏ ଭୟ କରେ?" "ସିଂହ ଭଳି ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଗେ ବଢ଼ନ୍ତି; ଏକ ଆକୃତି ଓ ଧ୍ୱନିରେ ତୁମେ ମୋତେ ଭୟ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ? ବିଳମ୍ବ କରିବାରେ କିଛି ସଫଳ ହୁଏନାହିଁ, କେବଳ ନିଜ ନାଶ।