ମୁଁ କେବଳ ମନ ଥିଲି, ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟରେ ମହା ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲି; ଏହି ଭ୍ରମକୁ ମୋ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ କରିଛି—ଏବେ କେଉଁଠି ଦେଖୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ, ଦେହ ଓ ଦେହ ନୁହେଁ? ଏଭଳି ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିବା କର୍କଟୀ ଆକାଶରୁ ପବନର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲା, ଯାହା ତାଙ୍କର ଦାନବ ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରତ୍ୟାଗତିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା: “କର୍କଟୀ, ଯାଉ ଏବଂ ଭ୍ରମିତ ମନୁଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଜାଗ୍ରତ କର; କାରଣ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା। ତୁମେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇବା ପରେ ଯଦି କେଉଁଠି ଅବୁଝ ଅନ୍ତର ନ ଆସେ, ସେ ତାଙ୍କର ନିଜ ନାଶ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଏବଂ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିତ କରିବା ଉଚିତ।” ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ଶୁଣି କର୍କଟୀ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର କୃପା ପାଇଛି,” ଏବଂ ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗରୁ ଉଠି ଧୀରେ ଧୀରେ ତଳକୁ ଯାଇଲେ। ତିନି ଶୀଘ୍ର ଉଚ୍ଚଭୂମି ଅଟିକି ଉପତ୍ୟକା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏସାରି, ପାହାଡ଼ ତଳ ଥିବା କିରାତ ଲୋକମାନଙ୍କ ଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା। ସେଠାରେ ଅନେକ ଖାଦ୍ୟ, ପଶୁ, ଲୋକମାନେ, ଧନ, ଫସଲ, ଔଷଧୀ, ମାଂସ, ଅନେକ ମୂଳ, ପାନୀୟ, ଧାନ, ମୃଗ, ପୋକ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ଥିଲା। ଏହି ଭୂମି ସ୍ନୋୟ ପାହାଡ଼ର ଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରବେଶିତ ଥିଲା, ଗଳିଗଲା କଳି ମାଳା ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଏବଂ ରାତିରେ, ଏହି ରାତି-ଭ୍ରମଣକାରୀ ଗଭୀର ଅନ୍ଧାର ରାସ୍ତାରେ ଚାଲିଲା। ସେ ସମୟରେ, କିରାତ ଗ୍ରାମରେ ରାତି ଏପରି ଗଭୀର ଅନ୍ଧାର ହେଲା, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ଧାର ଗଠାକୁ ହାତରେ ଧରିପାରିବା ପରି ଲାଗିଲା। ଆକାଶ ତମ ମେଘରେ ଢାକିଗଲା, ଚନ୍ଦ୍ର ନ ଥିଲା, ତମାଳ ଜଙ୍ଗଲର ତମାଳ ଗଛର ତମାଳ ତଳ ଭଳି ଅନ୍ଧାର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ତାଳପୋଡ଼ା ପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଥିଲା। କର୍କଟୀ ଲତା ପରି ହାଲୁକା ଚାଲି ଗ୍ରାମର ଅନ୍ଧାର ଗଲିରେ ଚାଲିଲେ, ସେ ଏକ ଯୁବତୀ ପରି ଗ୍ରାମର ଘର ଦରି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧାର ଭିତରେ ଅଟିକି ରହିଲେ। ଦରି ମଧ୍ୟରେ ସେ ଏକ ଅନ୍ଧାର ଗଠା ପରି, ଦୀପକର ଆଲୋକକୁ ଏକପାଖ କରି ଦେଉଥିଲେ; ତାଳାର ଚିର୍କିରେ ଦୀପ ପ୍ରଭା ପାଉଁଥିଲା। ସେ କେବେ କେବେ କଙ୍କା ପରି ନୃତ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଏକ ଅସ୍ଥିର ଦୂର୍ଗା ପରି; ମଦିରାପାନ କରିଥିବା ପିଶାଚୀ ପରି ବା ଭୂତ ପରି, ଶୁନ୍ୟ ନିର୍ବାନ ଭାବରେ ଦଢ଼ି ରହିଥିଲେ। ସେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଦଳ, ଘନ କୁହୁଡ଼କୁ ଚୋରି ନେଉଥିଲେ; ସେ ମୃଦୁ ପବନର ଉତ୍କଳନ, ଶରତର ଶୀତ ଓ ତୁଷାର। ଝିଲି ଭିତରେ, କର୍କଟୀ ରାତିରେ କଉ, ଧାଡ଼ି, ଛୋଟ ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଉତ୍କଳିତ ହେଉଥିଲା; ଅନ୍ତଃପ୍ରକୋଷ୍ଠରେ, ସେ ନରୀ-ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମୁହଁ, ମଧୁର ରତିରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ। ବନରେ, ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଗ୍ନି, ତାର ଶିଖା ଜ୍ୱଳି ଉଠିଥିଲା; କ୍ଷେତ୍ରରେ, ଜଳ ଛିଟା ଦ୍ୱାରା ଗରମ ହୋଇଥିବା ପଥର। ଆକାଶରେ, ସେ ତାରା ମଣ୍ଡଳର ଅଦୃଶ୍ୟ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ; ଜଙ୍ଗଲରେ, ପବନ ଦ୍ୱାରା ଫୁଲ ଓ ଫଳ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହୋଇଥିବା ଗଛ। ଖାତରେ, କର୍କଟୀ ଉଲୁକର ମୁଁ ଦ୍ୱାରା ଗଭୀର ପବନର ଗୁଞ୍ଜନ; ଗ୍ରାମର ସୀମାରେ ଚୋରମାନେ ଦଢ଼ି ରହିଥିବା, ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କର କଠୋର ଦୁଃଖ ଚିତ୍କାର। ଗ୍ରାମରେ, ଗ୍ରାମବାସୀ ଜଡ; ସହରରେ, ନାଗରିକମାନେ ଶୁଇଯାଇଛନ୍ତି; ଜଙ୍ଗଲରେ, ପବନ ଭ୍ରମଣ କରୁଛି; ଘଂସ ଭିତରେ, ପକ୍ଷୀ ନିଷ୍କ୍ରିୟ। ଗୁହାରେ, ସିଂହମାନେ ଦଳେ ଶୁଇଯାଇଛନ୍ତି; ଜଙ୍ଗଲ ଝୁପରେ, ମୃଗ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି; ଆକାଶରେ, ମେଘ ଉଡ଼ିଯାଉଛି; ପ୍ରାନ୍ତରରେ, ଶାନ୍ତି ରହିଛି। କର୍କଟୀ ଏକ କଳି ମେଘର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧାର ପରି, କাঁচ ପାହାଡ଼ର ଖୋକା ପରି; ମାଟିର ଗଠା ଭିତରେ ଘନ, ତାଙ୍କର ମାଂସ ଅନ୍ଧା, ତାଲୱାର ଦ୍ୱାରା କଟିପାରିବା। ବିଗ୍ରହ ପବନରେ ଉତ୍କଳିତ, କର୍କଟୀ ଶୋଧ ମେଘ ପାହାଡ଼ ପରି ଅସ୍ଥିର; ମାଟି ମାଳା ର ଗଭୀର ଉଦର ପରି ଘନ। ସେ ଅନେକ ଅଙ୍ଗାର ପରି କଠୋର, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଅତିରୁପା; ଅଜ୍ଞାନ ଓ ନିଦ୍ରାର ଦୂର୍ଗ, ମଧୁମକୁ ଦେଖି ରଙ୍ଗ ଭଳି। ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାତିରେ, ଶିକାରୀ ଜନଜାତି ମଧ୍ୟରେ, ରାଜା ଏବଂ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ, ସେ ସମୟରେ, ସହରର ଶୁଇଯାଇଥିବା ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ବିବେକୀ ହୃଦୟ ରାଜା ଵିକ୍ରମା ନାମରେ, ଆତ୍ମବଳ ଦେଖାଇ, ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ବନରେ, କର୍କଟୀ ଏହି ଦୁଇଜଣ—ରାଜା ଓ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ—କୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ଭୟ ନ ଥିବା ହୃଦୟରେ, ଭେଟାଳ ଦେଶ ଖୋଜୁଥିଲେ। ତାପରେ କର୍କଟୀ ଚିନ୍ତା କଲା, “ଆଜି ମୋ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ମିଳିଛି। ଏହି ଦୁଇଜଣ ଅବୁଝ ଓ ଆତ୍ମ ଅଜ୍ଞାନୀ; ତାଙ୍କର ଦେହ ତାଙ୍କୁ ଭାର ହୋଇଛି।” ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ, ଅବୁଝ ମନୁଷ୍ୟ ନାଶ ଓ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଜୀବନ୍ତ; ତାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ନଶ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ କ୍ଷତିକାରୀ ବସ୍ତୁକୁ ରକ୍ଷା କରିବାର କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ନିଜ ଆତ୍ମକୁ ଦେଖିନାହିଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ଜୀବନ; ତାଙ୍କର ଉନ୍ନତି ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା, କାରଣ ଏହା ଅପରାଧ ସଂଗ୍ରହର କାରଣ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ମନ୍ଦିରେ ଜନ୍ମିଥିବା ପ୍ରଭୁ ଏହି ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ: ଅଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମା ଦୁଷ୍ଟ ଭକ୍ଷଣ ପାଇଁ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ସେହିପାଇଁ, ଆଜି ଏହି ଦୁଇଜଣକୁ ମୁଁ ଭକ୍ଷିତ କରିବି, କାରଣ ସେମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ହୋଇଛନ୍ତି; ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅବସରକୁ ଅପରାଧ କରି ଅନ୍ୟେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇଜଣ ଭଲ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନ ହେଉନ୍ତୁ; ଏପରି ଲୋକମାନଙ୍କର ନାଶ ମୋ ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ। ସେହିପାଇଁ, ମୁଁ ଏହି ଦୁଇଜଣକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବି: ଯଦି ସେମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷିତ କରିବି ନାହିଁ; ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ କ୍ଷତିକାରୀ ହେଉନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଅସ୍ପୃହ ଆନନ୍ଦ, କୀର୍ତି, ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଚାହୁଁଥିବା, ସେମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ମୁଁ ଦେହ ସହିତ ନଶ୍ଟ ହେଉଛି, ମୁଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ପାଇବି ନାହିଁ; କାରଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ହୃଦୟକୁ ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି।