ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ, ଅପରିମିତ ଶକ୍ତିରେ ଉପଲବ୍ଧ, ଶରୀରରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲେ; ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ବି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଚାହିଦା ଗଛର ମୁଁହୁଁଠୁ ଫୁଲ ଚାରିପାଖରେ ଉପଜିଯାଏ, ସେହିପରି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଗୁପ୍ତ ଥିଲେବେଳେ ଉଦ୍ଭୂତ ହେଲେ। ଏହା ପରେ ସୂଚୀ ପୁନଃ କର୍କଟୀ ଦାନବୀ ଭାବରେ ପରିଣତ ହେଲେ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବା ସ୍ୱଭାବରୁ ଶ୍ରାବଣ ଋତୁରେ ମେଘ ଜମିବା ପରି ଖସ୍ତ ଆକାର ନେଲେ। ନିଜ ଆକାର ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି କର୍କଟୀ କିଛି ଖୁସି ଅନୁଭବ କଲେ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦାନବୀ ଗର୍ବକୁ ଛାଡ଼ିଲେ, ମାନେ ଜଣେ ଚଦର ଛାଡ଼ିବା ପରି। ସେଠାରେ ସେ ଧ୍ୟାନରତ ହେଲେ, ବନ୍ଧ ପଦ୍ମାସନରେ ବସି, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ପାହାଡ଼ର ଚୁଡ଼ା ପରି ଦୃଢ଼ ହେଲେ। ଛଅ ମାସ ପରେ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତି ଲାଭ କଲେ, ମାନେ ବର୍ଷା ଋତୁରେ ମୟୂର ମେଘର ଗର୍ଜନାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ନାଚିଥିବା ପରି। ଜାଗୃତି ପରେ ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ବାହାରକୁ ଗଲା ଏବଂ ସେ ଖାଦ୍ୟ ଲାଗି ଆସକ୍ତ ହେଲେ; ଯେପରି ଶରୀର ରହିଥାଏ, ଏହି ସ୍ୱଭାବ ଶେଷ ହେଉନାହିଁ। ତାପରେ ସେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, “ମୁଁ କ’ଣ ଖାଇବି?” ଚିନ୍ତା କରି ସେ ଭାବିଲେ, “ମୁଁ ଅନ୍ୟର ଦ୍ରବ୍ୟ କିମ୍ବା ନ୍ୟାୟସମ୍ମତ ନୁହେଁ ଯାହା, ତାହା ନ ଖାଇବି।” “ଯାହା ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିନ୍ଦିତ, କିମ୍ବା ନ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ଅଜିତ—ଏପରି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାଠୁ ମୃତ୍ୟୁ ବେଶି ଉପଯୁକ୍ତ ଅଟେ।” “ଯଦି ମୁଁ ଏହି ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ ନ୍ୟାୟସମ୍ମତ ଦ୍ରବ୍ୟ ନ ପାଉଛି, ତେବେ ଅନ୍ୟାୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଖାଇବି ନାହିଁ; କାରଣ ଅନ୍ୟାୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପଭୋଗ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ।” “ଜଗତର ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ନ ପାଉଥିବା କିଛି ଖାଇବାର କ’ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ? ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁର କ’ଣ ଅର୍ଥ?” “ମୁଁ ମାନ ଏବଂ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲି; ଏହାକୁ ମୋ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବିକଳ୍ପ କରିଛି—ଏବେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏବଂ ଦ୍ରଶ୍ୟ, ଶରୀର ଏବଂ ଅଶରୀର କ’ଣ?” ଏପରି ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ସେ ଆକାଶରୁ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କର ଦାନବୀ ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରତ୍ୟାଗତ କରିବାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲା—“କର୍କଟୀ, ଯାଉ, ଭ୍ରମିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଜାଗୃତ କର; କାରଣ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା।” “ଯଦି ତୁମେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଏ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିନାହିଁ, ସେ କେବଳ ନିଜ ନାଶ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତୁମେ ତାକୁ ଭକ୍ଷିତ କରିବା ଉଚିତ।” ଏହା ଶୁଣି ତାଙ୍କର ମନ ଭରିଗଲା, କହିଲେ—“ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର କୃପା ପାଇଛି।” ଏହା ପରେ ସେ ପାହାଡ଼ର ଚୁଡ଼ାରୁ ଉଠି ଧୀରେ ଧୀରେ ତଳକୁ ଯାଇଲେ। ସେ ଉପଲଣ୍ଡ ଦ୍ରୁତ ଅତିକ୍ରମ କରି ଉପତ୍ୟକାର କୋଣକୁ ଗଲେ, ପାହାଡ଼ ତଳର କିରାତ ଲୋକଙ୍କ ଗ୍ରାମରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଅପାର ଖାଦ୍ୟ, ପଶୁ, ଲୋକମାନେ, ଧନ, ଫସଲ, ଔଷଧୀ, ମାଂସ, ଅନେକ ମୂଳ, ପାନୀୟ, ଧାନ, ହରିଣ, ପୋକ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ଥିଲା। ଏହି ଭୂମି ବହୁତ ଉତ୍ତମ ଥିଲା, ହିମଗିରିର ପାଦସପର୍ଶରେ, ଚଳିତ ଓ ଗଳିବା କଳି ଗିରି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ପରେ ରାତିରେ, ରାତିର ଭୟଙ୍କରୀ ପଥରେ ଗଭୀର ଅନ୍ଧାର ଭରିଥିଲା। ସେଇ କିରାତ ଗ୍ରାମରେ ଏଠି ରାତି ଏତେ ଗଭୀର ଅନ୍ଧାର ହେଲା, ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ଗଠାକୁ ହାତରେ ଧରାଯାଇପାରିବ। ଆକାଶ ଅନ୍ଧାର ମେଘରେ ଢକିଗଲା, ଚନ୍ଦ୍ର ନଥିଲା, ତମାଳ ଜଙ୍ଗଲର ଅନ୍ଧାର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଜଣେ ଦୀପର ମାଳା ଦୁଆର ଚିରକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଥିଲା। ଏଠି ସେ ଗଛ ଲତା ପରି ଗଭୀର ଅନ୍ଧାର ଶାହି ମାର୍ଗରେ ଧୀରେ ଚାଲିଥିଲେ; ଏକ ନଗରର ଯୁବତୀ ଘରର ତଣିଆ ଦ୍ବାର ଭିତରେ ରହିଥିଲେ। ଘର ଦ୍ବାରରେ ଅନ୍ଧାର ଗଠା ପରି, ଦୀପକୁ ବାକ କରି, ଦୀପର ରେଖା ଚିରରୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଥିଲା। ସେ କେକର ମିତ୍ର ପରି ନାଚୁଥିଲେ, ଏକ ଅପସ୍ମାରିଣୀ; ମଦ ପିଇଥିବା ଭୂତ କିମ୍ବା ପିଶାଚ ପରି କଠୋର ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଦାନ୍ତିଥିଲେ। ସେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧିପତି, କୁହୁଡ଼ ଚୁରି କରୁଥିଲେ; ମୃଦୁ ପବନର ହଳଚଳ, ଶରତ ଶିତଳ ଓ ତୁଷାର ହେଉଥିଲେ। ଝିଲିରେ, କାଉ ଓ ବେଙ୍ଗ ଓ ଛୋଟ ତରଙ୍ଗର ଚଳାଚଳରେ ଜଳ ତରଳ ହେଉଥିଲା; ଅନ୍ତର ଖଣ୍ଡରେ, ନରୀ ଓ ପୁରୁଷ ମୁହଁରେ ରଙ୍ଗର ଲୀଳା ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଜଙ୍ଗଲରେ, ତାଳ ତାଳ ଲୋକରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଦିଗବା ଶିଖାରେ ଜଳିଥିଲା; କ୍ଷେତ୍ରରେ, ପାଣି ଛିଟିଲାରେ ଗରମ ଅଣ୍ଡା ମାଟି ଶିଳା ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଆକାଶରେ, ଅଦୃଶ୍ୟ ତାରା ମଣ୍ଡଳର ଚଳାଚଳ ଘଟୁଥିଲା; ଜଙ୍ଗଲରେ, ଚଳିଥିବା ପବନରେ ଗଛର ଫୁଲ ଓ ଫଳ ବିକିରଣ ହେଉଥିଲା। ଖଣ୍ଡରେ, ପଚା ମୁଁହୁଁରେ ବାୟୁର ଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜିଥିଲା; ଗ୍ରାମର ସୀମାରେ ଚୋରେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲେ, ଗ୍ରାମବାସୀ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଗ୍ରାମରେ, ଗ୍ରାମବାସୀ ଜଡ଼; ନଗରରେ, ନଗରବାସୀ ନିଦ୍ରାରେ; ଜଙ୍ଗଲରେ, ପବନ ଚଳିଥିଲା; ଗୁହାରେ, ପକ୍ଷୀ ନିଶ୍ଚଳ ଥିଲେ। ଗୁହାରେ, ସିଂହ ଦଳ ନିଦ୍ରାରେ; ଜଙ୍ଗଲ ଝାଡ଼ରେ, ହରିଣ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ; ଆକାଶରେ, ମେଘ ଚଳିଥିଲେ; ଜଙ୍ଗଲରେ, ଶାନ୍ତି ବ୍ୟାପିଥିଲା। ସେ ଅନ୍ଧାର ଅନ୍ଧାର କଳି ମେଘର ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଗ୍ଲାସ ଗିରିର ଖୋଳା ପରି; ମାଟି ଗଠାର ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ମାଂସ ଅନ୍ଧା ଏବଂ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା କଟିଯାଇପାରିବା। ବିନାଶର ପବନରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ସେ କଳି ଗିରି ପରି ଅଶାନ୍ତ; ମାଟି ଗିରିର ଉଦର ପରି ଦୃଢ଼, କିଚି କୁଆଁର ମହାସାଗରରେ। ସେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଅଂଗାର ପରି କଠୋର, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ସୁନ୍ଦର; ଅଜ୍ଞାନ ଓ ନିଦ୍ରାର ଦୁର୍ଗ, ମଧୁମକୁ ଦେଖିଥିବା ପରି ରଙ୍ଗରେ। ସେଇ ଭୟଙ୍କର ରାତିରେ, ଶିକାରୀ ଜାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ରାଜା ଏବଂ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ, ସେଇ ସମୟରେ— ସେଇ ଶହରର ନିଦ୍ରାରେ ଥିବା ନାଗରିକମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ବିକ୍ରମ ନାମକ ରାଜା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୂର ଚରିତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଜଙ୍ଗଲରେ, କର୍କଟୀ ଦେଖିଲେ ଏହି ଦୁଇଜଣ—ରାଜା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀ—ସେଉଁଠି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ, ଭେଟାଳ ରାଜ୍ୟ ଖୋଜୁଥିଲେ। ତାପରେ ସେ ଭାବିଲେ, “ଆଜି ମୋ ଖାଦ୍ୟ ମିଳିଛି।