ଶୁଧ୍ଧ ପଦାର୍ଥରେ ଯେପରି କପୂରର ସୁଗନ୍ଧ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ରହିଥାଏ, କିମ୍ବା ବାୟୁର ଶକ୍ତିରେ ଯେପରି ଅମୃତ ଲୁଚିଥାଏ, ସେପରି ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସ୍ୱଭାବିକ ସୁଗନ୍ଧକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରେ ଯେଉଁଠାରେ ଏହା ଅଛି । ହୃଦୟରେ ବାସ କରୁଥିବା ବାୟୁ ମନର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅରଣ୍ୟର ଗଛ, ଝାଡ଼ି ଓ ଔଷଧୀମାନଙ୍କୁ ଉପଭୋଗ କରେ; କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଯୋଗ କରିବା ପରେ ସେମାନେ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏବଂ ଆକ୍ରମଣ କଲେ କେବଳ ଦେଖାଯାଏ । ଏହିପରି ଅନୁଭୂତିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ଏକ ଆଶା—"ମୁଁ ଚେତନାର ନିଡ଼ ହେବି", ଏବଂ ଏହିପରି ମନୋମୟ ନିଡ଼ ତିଆରି ହୁଏ—ଏହା ଜାଗ୍ରତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ । ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରୁତ, ବାୟୁସ୍ଵରୂପ ନିଡ଼ ଦ୍ୱାରା ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଗତି କରେ, ତଥାପି ଏହା ଲୁଚିଥାଏ । ପିଇବା, ଖାଇବା, ଖେଳିବା, ହସିବା, ଦେବା, ନେବା, ନୃତ୍ୟ କରିବା, ଗୀତ ଗାଇବା, ଜାଗି ରହିବା—ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନେକ ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନେ କରନ୍ତି । ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଦେହୀ, ଯାହାର ଦେହ ମନ ଓ ବାୟୁ, ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆକାଶର ଭାବରେ କରେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା କିଛି ଅକୃତ ନାହିଁ । ଏହି ମଦୋନ୍ମତ, ଶକ୍ତିହୀନ ଜୀବ, ମଧୁର ରସରେ ଆସ୍ୱାଦନ କରି, ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଖେଳରେ ଭିତରେ ଭ୍ରମଣ କରେ, ଯେପରି ଏକ ମଦନ୍ମତା ମହିଳା ହାତୀ ଚଳାଚଳ କରେ । ଅଶୁଦ୍ଧ, ଶିଥିଳ କିମ୍ବା ତରଙ୍ଗରେ ଅସ୍ଥିର ନଦୀମାନେ, ଏହି ମଦୋନ୍ମତା ତୀବ୍ର ଗତିରେ ମୁଞ୍ଜାସ୍ପଦ ହୋଇ, ମଗର ଭଳି ହୁଏ । ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଚର୍ବି ଓ ମାଂସକୁ ବଶ କରିପାରିନଥିବାରୁ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ, ଯେପରି ଅଧିକ ଧନ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ମନ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ । ସେହି ହୃଦୟରେ ହାତୀ, ଉଠ, ହରିଣ, ଘୋଡ଼ା, ସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମଞ୍ଚରେ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଚଳାଏ । ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ବାୟୁର ଏକତାକୁ ଅନୁସରି, ସେ ଦୃଶ୍ୟ ହେବାକୁ ଦୁର୍ଲଭ, ଯେପରି ଗନ୍ଧ ଲେଖିବାକୁ ଲୋକ ଚିହ୍ନିପାରେନାହିଁ । ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ, ତପ, ଦାନ, ଦେବତାର ପୂଜା ଓ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ, ସେ ପାହାଡ଼ ନଦୀର ଉଚ୍ଚ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଦୃତ ଗତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ । ଦୀପର ଆଲୋକ ଯେପରି ଚଳାଚଳ କରୁଛି କି ନାହିଁ ଜଣାଯାଏନାହିଁ, ସେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଏକତ୍ର ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ନିଡ଼ ତାହାର ମଞ୍ଜୁଷାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶାନ୍ତି ଲଭେ । ସେ ନିଜ ସଂସ୍କାର ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଶ୍ରୟ ଖୋଜିଥାଏ; ଚିହ୍ନ ନିଜେ ଦାନବୀ ଓ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ରୟ ନିର୍ମିତ ହୁଏ । ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭ୍ରମଣ କରିବା ପରେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣ ନିଜ ଆଶ୍ରୟକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ଚେତନ ନିଡ଼ ଲୋହାର ନିଡ଼ ସାଙ୍ଗରେ ଯାଏ, ଯେପରି ଅବୁଦ୍ଧ ଲୋକ ନିଜ ଶ୍ରେଣୀକୁ ଫେରେ । ଏହିପରି, ଦଶ ଦିଗରେ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଭ୍ରମଣ କରି, ସେ ମନସିକ ତୃପ୍ତି ଲଭେ, କିନ୍ତୁ ଶରୀରୀକ ତୃପ୍ତି କଦାଚିତ୍ ନାହିଁ । ନିଶ୍ଚୟ, ଗୁଣମାନେ ତାଙ୍କର ଆଧାର ଥିଲେ ମାତ୍ର ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଅନ୍ତି, ନ ଥିଲେ ନୁହେଁ; ଦେହ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଏହି ଦେହ ତୃପ୍ତି ଲଭେ । ପୂର୍ବ ଦେହକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ତୃପ୍ତ ଦେହ ଥିଲାବେଳେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଖିନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଭରି ଓ ମଧୁର ପେଟର ଆନନ୍ଦ ଆଶା କରେ । ଏହିପରି ଭାବି, "ମୁଁ ମୋ ପୂର୍ବ ଦେହ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରିବି," ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଏକ ତପସ୍ୟା ସ୍ଥଳ ନିର୍ବାଚନ କଲା । ସେ ଜୀବନବାୟୁର ମାର୍ଗରେ ଏକ ଯୁବ ଗୃଧ୍ରର ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଯେପରି ଏକ ଆକାଶଚର ଜୀବ ଆକାଶରେ ଚଳାଚଳ କରେ । ସେଇ ଗୃଧ୍ର ଏକ ଲୋହାର ନିଡ଼କୁ ଏପରି ଉଠାଇ, ତାହାକୁ ତାର ଚଞ୍ଚୁରେ ଧରି ଶ୍ମଶାନ ଚିତାରେ ରଖିଲା, ଯେପରି ମନ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ । ସେହି ଗୃଧ୍ର ନିଡ଼କୁ ନେଇ, ତାହା ଯେଉଁ ପାହାଡ଼କୁ ସେ ଭାବିଥିଲା, ସେଠାକୁ ଦୃତ ଗତିରେ ଚାଲିଗଲା, ଯେପରି ମେଘ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳାଏଯାଏ । ସେଠାରେ, ଏକ ବିରାଟ ନିର୍ଜନ ଅରଣ୍ୟରେ, ସେ ତାକୁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଶୂନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲା, ଯେପରି ଏକ ଯୋଗୀ ସମସ୍ତ ସଂକଳ୍ପ ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଚେତନାକୁ ସ୍ଥିର କରେ । ସେ, ପାଦ ତଳର ଏକ ଅଣୁରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ଏପରି ଦେଖାଗଲା ଯେ ଗୃଧ୍ର ତାଙ୍କୁ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରେ ଦେବତା ଭଳି ସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି । ଲୋହାର ନିଡ଼ର ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପ୍ରାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା, ସେ ନିଜ ପାଦକୁ ଉଚ୍ଚ, ଚଉଡ଼ା ପାହାଡ଼ର ଶିଖରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦବାଇଲା, ଯେପରି ବଡ଼ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ମୁକୁଟ ରଖାଯାଏ । ଗୃଧ୍ର ମଧ୍ୟରେ ରଖାଯାଇଥିବା ପ୍ରାଣ ନିଡ଼କୁ ଦେଖି, ସେ ବାହାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା । ପ୍ରାଣ ନିଡ଼ ଗୃଧ୍ରର ଜୀବନକୁ ଛାଡ଼ି, ବାହାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା, ଯେପରି ଗନ୍ଧ ତାର ଝୋକରେ ନାକ ଦିଗକୁ ଯାଏ । ଗୃଧ୍ର ତାହାର ଭାର ଛାଡ଼ି, ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲା, ଯେପରି ଏକ ବୋଝା ଉଠାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଭାର ଛାଡ଼ି ନିଜ ଘରକୁ ଯାଏ, ଓ ରୋଗ ମୁକ୍ତ ଲୋକ ଭଳି ଶାନ୍ତ ହୁଏ । ଲୋହାର ନିଡ଼ ତପସ୍ୟାର ଆଧାର ଭାବେ ରଖାଗଲା; କାରଣ ନିରାକାର କାର୍ଯ୍ୟ ଆଧାର ବିନା ସଫଳ ହୁଏନାହିଁ । ଏକ ଆଧାରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ସେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଲା । ପ୍ରାଣ ନିଡ଼ ଚାରିପଟେ ଲୋହାର ନିଡ଼କୁ ଘେରି ରହିଲା, ଯେପରି ଏକ ଦାନବୀ ଶିମ୍ଶପା ଗଛକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ, କିମ୍ବା ଗନ୍ଧର ମାଳାକୁ ବାୟୁ ଘେରି ରହିଥାଏ । ସେହି ସମୟରୁ, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଏହି ତପସ୍ୟାଶୀଳ ନିଡ଼ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅରଣ୍ୟରେ ଅନେକ ବର୍ଷ ରହିଲା । ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ, ତୁମେ ଦକ୍ଷତାରେ ଉଦ୍ୟମ କର; କାରଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜମା ହୋଇଥିବା ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତି ସଂସାରକୁ ଦହିବା ପାଇଁ ବ୍ୟାପକ । ଏହି କଥା ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣି, ଶକ୍ର ତୀବ୍ର ଧ୍ୟାନରେ ବାୟୁକୁ ଦଶ ଦିଗରେ ପଠାଇଲେ । ଏପରି ବାୟୁ ଅନୁସାରେ, ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ, ଶୀଘ୍ର ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ଚାଲି । ସେ ବାୟୁ-ଚେତନା, ଦ୍ରୁତ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଥିବାରୁ, ଅଚିରେ ଅବାଧ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ପରମ ଚେତନା ଦେଖେ । ପୃଥିବୀର ସାତ ସମୁଦ୍ରର ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ଏକ ବିସ୍ତୃତ ମଇଦାନରେ, ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତମାଳାରେ ବିବିଧ ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ।