ଏହି ଦେହଟିକୁ ଜଣେ ବୃକ୍ଷ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଇଛି, ଯାହାର କୋମଳ ହାତ ଓ ପାଆ ହେଉଛି ତରୁଣ ଶାଖା, ତାହାର ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ରକ୍ତ ଓ ସାରର ନଦୀପଥ, ଏହାର ଗୁଟିକ ଅଙ୍ଗୁଳି ଓ ପାଦ ରହିଛି, ଏବଂ କ୍ରିୟାର ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠି ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି। ଏହି ଦେହ ଚୟାସହିତ ଏକ ଏମିତି ବୃକ୍ଷ, ଯାହା ଅନେକ ଜୀବନ୍ତ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ; କିଏ ଏହି ଦେହର ନିଜ, କିଏ ଅନ୍ୟ—ଏଠି ସତରେ କିଏ ଆପଣ, କିଏ ପର? ଏହି ଦେହକୁ ପୁନଃପୁନଃ କେବଳ ଭାର ବୋହିବା ପାଇଁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ କିଏ ନିଜ ଆତ୍ମା ଭାବିବ? ଯେପରି ଜଣେ ନିଜକୁ ତିନି କିମ୍ବା ଲତା ସହିତ ଏକାତ୍ମ କରେ ନାହିଁ। ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଦେହ-ବନରେ, ଯାହା ଅନେକ ଗହ୍ବର ଓ ଖାଲିସ୍ଥାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନେକ କେଶ-ବୃକ୍ଷରେ ଆଛନ୍ନ, ଏଠି କିଏ ବିଶ୍ବାସ କିମ୍ବା ନିର୍ଭର କରିପାରିବ? ଚର୍ମ, ନାଡ଼ି, ଅସ୍ଥିରେ ବୁନାଯାଇଥିବା ଦୃଢ଼ ଦେହରେ ମୁଁ ଏକ ବିଲେଇ ପରି ମଧ୍ୟେ ରହିପାରି ନାହିଁ; ଏଠି ଅବିରତ ଶବ୍ଦ ଚାଲିଛି। ମନର ବାନର ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ପାଗଳ ହୋଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଚିନ୍ତା-ଗୁଛର ଆକାର ଧରିଛି, ଦୀର୍ଘ ସଂସ୍କାର ରୂପୀ କୀଟରେ ଆହତ। ଦେହଟି ତାମସିକ ଇଛାର ସର୍ପଙ୍କର ଘର, ରୋଷର କାଉଁଠିଆ ତିଆରି କରିଥିବା ନିବାସ; ଏହାର ହାସ ହେଉଛି ଫୁଲ, ଏହି ଦେହ-ବୃକ୍ଷ ଶୋଭାମୟ, ଯାହା ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଫଳ ଧାରଣ କରେ। ଏହାର ତଣ୍ଡ ଦୃଢ଼, ହାତ-ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ଶୋଭାମୟ, ତାଳୁ ଫୁଲର ଗୁଛ ପରି, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ କୋମଳ ଶାଖା ଯେଉଁଥିରେ ବାତାସ ହଲେ ପ୍ରକମ୍ପିତ। ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପକ୍ଷୀ ଏହି ଦେହକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି, ଏହାର ଗୁଟିକ ଶୁଭ୍ର ଓ ଉନ୍ନତ, ଚର୍ମ ମୃଦୁ, ନିଜ ହ୍ରଦୟ ସାୟାର ଛାୟାରେ ଶୋଭିତ, ଅନେକ ଇଛାର ଯାତ୍ରୀ ଏଠି ଆସନ୍ତି। ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଦୀର୍ଘ ଘାସ ପରି କେଶର ଗୁଛ ଅଛି, ଭିତରେ ଏହି ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଅହଂକାରର ବୃଦ୍ଧ ଗୃଧ୍ରର ଘର। ଯେହেতୁ ଏହି ଦେହ-ବୃକ୍ଷ ଉପଜାଉଥିବା ବୃତ୍ତିର ଜାଲରେ ଗଢ଼ା ଏବଂ ଶକ୍ତିହୀନ, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦର କାରଣ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ ଅହଂକାର ନାମକ ଗୃହସ୍ଥର ବଡ଼ ଘର; ଏହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ କିମ୍ବା ଦୃଢ଼ ରହେ, ଏହାର ସ୍ଥିରତାର ମୋତେ କ'ଣ ମୂଲ୍ୟ? ଏହି ଦେହ ଘର, ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଗାଈ ପରି ଶାରି ହୋଇଛନ୍ତି, ଅନ୍ତଃକୋଠରୀ ଅଶାନ୍ତ ଇଛାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଅଙ୍ଗମାନେ କାମନାର ଦୌଷରେ ଆଲିଙ୍ଗିତ—ମୋତେ ଏହା ଆକର୍ଷଣ କରେ ନାହିଁ। ଏହି ଦେହ ଘର, ଅସ୍ଥି ଓ କାଠର ଯୋଡ଼ା ଗଢ଼ିଥିବା, ଅନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା, ମୋ ପାଇଁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ ଘର, ନାଡ଼ି ଓ ତନ୍ଦନ୍ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସାରିତ, ରକ୍ତରେ ମାଲିନ୍ୟ, ବୟସର ଧଳା ଛାୟାରେ ଢାକିତ, ମୋତେ ଭଲ ଲାଗେ ନାହିଁ। ଏହି ଦେହ ଘର, ଅନେକ କ୍ରିୟା ଓ ଭଙ୍ଗିମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମିଥ୍ୟା ମୂଡ଼ରେ ଦୃଢ଼, ଅସତ୍ୟ ଆସକ୍ତିର ମହାସ୍ତମ୍ଭରେ ଭିତି, ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ ଘର ଭୋକ ଓ ତିରିଷ୍ଣା ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାରରେ ଗୁଞ୍ଜିତ, ଆନନ୍ଦ ଶୟନବେଦୀ ପରି ଦିଶିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିର୍ଥକ ଇଛାରେ ତାପିତ; ଏହା ଆନନ୍ଦଦାୟକ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ ଘର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୂପ ବାସନାର ଭାଣ୍ଡାରରେ ଭରିଯାଇଛି, ଅପବିତ୍ରତାରେ ଲିନ୍, ଅଜ୍ଞାନ ରୂପୀ ଖାର ଵିଷରେ ଡୁବିଛି; ଏହି ଦେହ ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ ଘର, ତଳେ ପାଦ ଗୁଡ଼ିକ, ଗୁଟିକ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିର, ମୁଣ୍ଡ ଶୀର୍ଷରେ, ଦୀର୍ଘ କାଠ ପରି ଦୃଢ଼ ବାହୁ, ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଦେହ ଘର, ଚକ୍ଷୁ ଜଣା ଜଣା ଜାଳି, ଧୀର ଦ୍ୱାରା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଳୀ, ଚିନ୍ତା ତାହାର କନ୍ୟା—ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ। ଏହି ଦେହ ଘର, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ କେଶ ଛାଦର, କାନ ଚନ୍ଦ୍ରାକାର ମନ୍ଦିର, ଦୀର୍ଘ ଆଙ୍ଗୁଳି ଶଳାକା ପରି, ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ଦେହ ଘର, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘନ କେଶ ଅଙ୍କୁର ଭରି, ଖାଲି ପିଠି ଅସନ୍ନ, ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ। ନଖ, ଅସ୍ଥି, ନାଭି ଏହାର ଭିତି, ଅନ୍ତ୍ର ଏହାର ଗୁପ୍ତ କାଠ, ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ବାୟୁ ଏଠି ଚଳିତ, ଏହି ଦେହ ଘର ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ଚକ୍ଷୁ ଜଣା ଜାଳି ସଦା ଖୋଲା, ଶ୍ୱାସର ବାୟୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବାହ୍ୟ ହେଉଛି, ଏହି ଦେହ ଘର ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ। ମୁଁହ ଦେଖିବାକୁ ଭୟଙ୍କର ଦ୍ୱାର, ଭାସୁଆ ଭାସିବା ଜିହ୍ବା ବାନର, ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛି ଦାନ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର ଖଣ୍ଡ, ଏହି ଦେହ ଘର ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ଚର୍ମ ମୃଦୁ ପ୍ଲାଷ୍ଟର, ନିତ୍ୟ ଚଞ୍ଚଳ ଚଳନ, ମନ ଅଭିଲାଷାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ କୁହାଡ଼ିରେ ଅନ୍ତଃଖନନ, ଏହି ଦେହ ଘର ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ। କେତେକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଦେହ ହସୁଥିବା ଦୀପର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶୁଭ ଦିଶେ, କେତେକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଅପାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଭରିଯାଏ, ତଥାପି ଏହି ମାଂସ ଘର ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ। ମୋ ଦେହ ସମସ୍ତ ରୋଗର ଆଶ୍ରୟ, ଚୁରୁକ ଓ ଧଳା କେଶର ସହର, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଜଙ୍ଗଲ; ଏହା ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ଏହା ଏକ ଖାଲି ଗହ୍ବର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ, ଦୟାହୀନ, ହୃଦୟ ଅନ୍ଧକାରର ଜାଙ୍ଗଲ; ଏହି ଦେହ-ବନ ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ହେ ପୂଜ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ମୁଁ ଏହି ଦେହ ଘରକୁ ଧାରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଯେପରି ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତି ଥିବା ଜଣେ ମଣିଷ ମାଟିରେ ଅଟକିଥିବା ହାତୀକୁ ଉଠାଇପାରେ ନାହିଁ। ଧନ, ଦେହ, ଇଛା କିମ୍ବା ପ୍ରୟାସର କ'ଣ ଉପକାର? କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ କାଳ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କାଟି ଦେଉଛି। ହେ ମୁନି, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତରେ ଗଢ଼ା ଏହି ଦେହ, ଭିତରେ ବାହାରେ, କେବଳ ନାଶ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଏହି ଦେହରେ କ'ଣ ଆନନ୍ଦ ରହିଛି? ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଦେହ ଆତ୍ମା ସହ ଯାଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ, ଏପରି ଅକୃତଜ୍ଞ ଜିନିଷ ଉପରେ ବିଦ୍ୱାନମାନେ କିପରି ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିବେ? ଏହି ଦେହ, ମତ୍ତ ହାତୀର କାନର ଚୂଡ଼ା ଭଳି କମ୍ପିତ, ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି ଦୁର୍ବଳ, ମୋତେ ଛାଡ଼ି ନଯାଏ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଅଛି। ପତ୍ର ପରି କୋମଳ ଏହି ଦେହ ବାୟୁରେ ତଳମଳାଏ, ଦୁର୍ବଳ, ଶିଥିଳ ଓ କ୍ଷୀଣ; ଏହା ରୂଢ଼ ଓ ରସହୀନ, ତେଣୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ନୁହେଁ।