ମୋ ପାଖରେ କେହି ବନ୍ଧୁ ନାହାନ୍ତି, କେହି ଦାସ ନାହାନ୍ତି, କେହି ମାତା ବା ପିତା ନାହାନ୍ତି, ମୋର କେହି ଆତ୍ମୀୟ ନାହାନ୍ତି, କେହି ସହାୟକ ବା ଭାଇ ବା ପୁଅ ମଧ୍ୟ ନାହାନ୍ତି। ମୋର ଦେହ ନାହିଁ, ନାହିଁ ନିଜର ଘର, କେହି ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ଏକ ଜଙ୍ଗଲ ଗଛପତ୍ର ପରି ଏଠୁ ସେଠା ଭୁଲିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଯାଏ, କେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ଅଟକି ରହିପାରେ ନାହିଁ। ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦର ଭାର ମୋ ଉପରେ ଚାପିଛି, ମୁଁ ଗଭୀର ବିପଦରେ ଅଟକିଛି; ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶେଷ ହେଉ ବୋଲି ଆସା କରେ, କିନ୍ତୁ ସେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଖକୁ ଆସେ ନାହିଁ। ମୋର ଦେହକୁ ମୁଁ ମନର ମୂଢ଼ତାରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ମନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଇଛି, ଯେପରିକି ଅବିବେକୀ ଲୋକ ନିଜ ହାତରୁ ଚମତ୍କାରୀ ମଣି ଖୋଇଦେଇଥାଏ। ଦୁଃଖ ପ୍ରଥମେ ମନକୁ ମୂଢ଼ତା ଦେଇଯାଏ, ତା’ପରେ ନିଜେ ଆସେ, ଏବଂ ପରେ ଏହା ଶତଶତ ଦୁଃଖ ରୂପେ ବଢ଼ିଯାଏ। ମୁଁ ଜମିରେ ଶୁଇଛି, ରାସ୍ତାରେ ଘୋଡ଼ିଘୋଡ଼ି ହୋଇଛି, ମନ ମଧ୍ୟରେ ଘାଉ ପଡ଼ିଛି—ହାଏ, ଏହି ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା! ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସେବା କରି, ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଚାଲିଫିରି, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଖରେ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ହୋଇଯାଇଛି। ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଅଳ୍ପ ଆୟ ଉପାର୍ଜନ କରେ, ତାହା ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟରେ ପ୍ରାପ୍ତ; ମୋ ପରି ଅପରାଧି ଲୋକ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ଭୟଙ୍କର ବେତାଳ ଉଠିଆସିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶାନ୍ତି ଖୋଜିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି, ତେଉଁଠି ନାଶ ଆସିଯାଏ; ଧନ ଦେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ବିପଦ ଆସିଯାଏ। ମୁଁ ଏତେ ଅନ୍ଧ ଥିଲି, କାହିଁକି ସେ ମହାଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲି? ଧ୍ୱଂସ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ଏପରି ଅଶୁଭ୍ ଚିନ୍ତା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ମୋ ପରି ଜଳିଯାଇଥିବା, ଶକ୍ତିହୀନ, ଧୂଳି ଭିତରେ ହରାଇଯାଇଥିବା ଏହି ନିଚ୍ଚିନ୍ତ ପ୍ରାଣକୁ କିଏ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବ? ଯେଉଁମାନେ ମନରୁ ବିରକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଆଶା କେମିତି ପୁଣି ଉଠିପାରିବ? ଗାଁର ରାସ୍ତାର ଘାସ ପରି ପାହାଡ଼ ଚୂଡ଼ାରେ ଉଠିଯିବା ଅସମ୍ଭବ। ଅଜ୍ଞାନରେ ଅଟକିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉନ୍ନତି କେମିତି? ଅଳ୍ପ ଆଲୋକ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ଜୁଗନ୍ତର ଆଲୋକ ଛାଡ଼ି ଅଗ୍ନିମାଛି ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବରେ ମୁଁ କେତେଦିନ ଏହି ଦୁଃଖର ଗହ୍ବରରେ ଗୁଡ଼ୁ ହୋଇ ରହିବି, ମୋର ଆଶା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି। କେବେ ମୁଁ ମହାପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଜନାଙ୍କର କନ୍ୟା ପରି ହେବି, ଯିଏ ଦିଗବିଦିଗକୁ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ବେରିଲ ଶିଳାପତ୍ଥର ଭଳି ଦଣ୍ଡାୟମାନ। ତାଙ୍କର ହାତ ମେଘର କୂଳ ପରି, ନୟନ ଇଉଁଜ ଚମକ ପରି, କୁହୁଡିର ଚାଦର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଖୋଲା କେଶ ଓ କଳା ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା। ତାଙ୍କର ପେଟ ମେଘ ପରି ଫୁଲା, ମୁଣ୍ଡର ଚୂଡ଼ା ନୃତ୍ୟ କରେ, ଲମ୍ବା ଓ ଭାରି ସ୍ତନ ବର୍ଷାମେଘ ପରି କଳା, ସେ ମଦ ପରି ପ୍ରବାହିତ। ତାଙ୍କର ହାସି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଭସ୍ମ ଦେଇ ଢାକିଦିଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଅଟକାଇଦିଏ, ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ନାଶକୁ ଗ୍ରସିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ମୁସଳ, ମୁଢ଼ି, ଧାନଚାଟି, ଓ ରଶି ଦ୍ୱାରା ଭାରି ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି; ପାହାଡ଼ରୁ ପାହାଡ଼ ଚୂଡ଼ାକୁ ପାଦ ଦେଇ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲନ୍ତି। କେବେ ମୋ ପେଟ ମହାମେଘପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେବ? କେବେ ମୋ ନଖର ଶୃଙ୍ଖଳ ବର୍ଷାମେଘ ତଳି ଘନ ହେବ? କେବେ ମୋ ହାସି ମହାଦାନବମାନେ ଉଠାଇଦେବ? କେବେ ମୁଁ ମଦରେ ମତ୍ତ, ଅଟବୀରେ ନୃତ୍ୟ କରିବି, ମୋ ନିଜ ନିତମ୍ଭ ଧ୍ୱନି କରିବ? କେବେ ମୁଁ ମୋ ମିଠା ପେଟକୁ ଭାରି ମଦର ମଟକ, ମୃତଦେହ ଓ ହାଡ଼ ଦେଇ ଭରିବି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନ ଖାଇ? କେବେ ମୁଁ ଏହି ବିଶ୍ୱର ରକ୍ତ ପିଇ ଅଶକ୍ତ ହେବି, ତା’ପରେ ନୃତ୍ୟ କରି ଶାନ୍ତିରେ ଶୟନ କରିବି? କେବେ ମୁଁ ମୋ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହକୁ ନିଜ ଶ୍ମଶାନ ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ି, ସୁନା ଛାପ ଲାଗିଥିବା ଭସ୍ମ ଅବସ୍ଥା ଅଙ୍ଗୀକାର କରିବି? ଏହି ଦେହ, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ସମୟରେ କଳିଙ୍ଗ ପର୍ବତପରି କଳା ଥିଲା, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଭରିଥିଲା, ଏବେ ଏତେ ନିର୍ବଳ ଓ ଅପମାନିତ, ଏକ ଉନ୍ନା ଉନ୍ନ ପୋକର ଦୁଆର ପରି ହୋଇଯାଇଛି, ଘାସର ତଣ୍ଡ ପରି ନିର୍ବଳ। ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ସୁନାକୁ ମାଟି ଭାବି ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତେଣୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୃଣାର୍ଥ ପାଇଁ ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲି। ହାଏ, ମହାପେଟ, ଯେଉଁଥିରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର କୁହୁଡ଼ି ଗୁହା ପରି ଅନେକ ସ୍ଥାନ ଥିଲା—କାହିଁକି ଆଜି ସିଂହ, ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ତୁମେ ଶେଷ କରୁନାହାଁ? ହାଏ, ହାତ—ଏକ ସମୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏହାର ଶୃଙ୍ଗ ଭାରରେ ଅବନମିତ, ନଖ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି—କାହିଁକି ଏବେ ଯଜ୍ଞ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଧରିପାରୁନାହଁ? ହାଏ, ଛାତି—ଏକ ସମୟରେ ସ୍ଫଟିକ ଓ ବେରିଲ ପାହାଡ଼ର ଢାଳ ପରି ସୁନ୍ଦର—କାହିଁକି ଏବେ ଅପରିମିତ କେଶ ଝୁମକୁ ଧରିପାରୁନାହଁ, ଯେପରିକି ପୂର୍ବେ ସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ନିବାସ ଧରିଥିଲ? ହାଏ, ନୟନ—ଏକ ସମୟରେ ଅନ୍ଧକାର ରାତିରେ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଅଟବୀ ପରି ଚମକୁଥିଲ—କାହିଁକି ଏବେ ଦିଗମାନ୍ୟକୁ ଅଗ୍ନିମୟ ଦୃଷ୍ଟିମାଳା ଦେଇ ଶୋଭା ଦେଉନାହଁ? ହାଏ, କନ୍ଧ ସଂଧି, ତୁମେ ହରାଇଗଲ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲ; ସମୟ ତୁମକୁ ଚାପିଦେଲା, ପାହାଡ଼ ଗହ୍ବରରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲ। ହାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରପରି ମୁହଁ, କାହିଁକି ଏବେ ତୁମ ଅନ୍ତଃକରଣ ରେ ତପସ୍ୟା କରନାହଁ, ଯେଉଁଥିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅନ୍ତକାଳ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳି ଶୀତଳ ହୋଇଥାଏ? ହାଏ, ମୋର ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ ଆଜି କେଉଁଠି ଗଲା? ମୁଁ ଏବେ ଏକ ଶୁଳ ପରି ହୋଇଯାଇଛି, ମକିର ପାଦ ତଳେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି। ହାଏ, ହାତ—ଏକ ସମୟରେ ବଜ୍ର ପରି ଦୃଢ଼, ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଘୋଡ଼ା ପରି, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତପରି ଚଉଡ଼ା ନିତମ୍ଭ, ଦୋଷରହିତ ଗୋଲାକାର ପରି ଶୁଭ୍ର। ସେ ଦେହ ଯେଉଁଥିରେ ଆକାଶପରି ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା, ଏବଂ ଏହି ନୂତନ, ଅପମାନିତ ଦେହ ଏକ ଶୁଳ ତାନ୍ତି ପରି; ମୁଁହ କେବେ ପାହାଡ଼ ଗୁହା ପରି ଭୟଙ୍କର, ଏବଂ ଏବେ ଏକ ଶୁଳର ଚିରା ପରି; ଖାଇବା କେବେ ମହାମାଂସ ଭରି, ଏବେ ଏକ ଚୁଆଣି ପାଣି ଗିଳିବା ପରି।