ଏକ ସମୟର କଥା, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଉପରେ ବ୍ୟାନା ନାମକ ଏକ ଶକ୍ତି ବିରାଜ କରୁଥିଲା, ଯାହା ରୋଗର ଉତ୍ପାଦକ ଭାବରେ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗର ରସ ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ହୃଦୟ ଓ କଣ୍ଠରେ ବେଦନା, ସ୍ଫୋତ, ବର୍ଣ୍ୟବିପରୀତତା ଓ ମାଦକତା ଦେଇଥାଏ। ଏହା ବେଶିଭାଗ ଶୂଚକର ହାତରେ ମିଳେ, ନଖର ଖାଲି ଭିତରେ ଶୟନ କରେ, ଏବଂ ଶିଶୁର ହାତର ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଚୁଆଁ ଦେଇ ଏକାନ୍ତ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଶକ୍ତି ଯେତେବେଳେ ପାଦରେ ପ୍ରବେଶ କରି ରକ୍ତ ଓ ମଳ ନଳୀ ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତାର କରେ, ସାଧାରଣ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟଧିକ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ। ଏହା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାଟିର ଖାଲି ଭିତରେ ଉପରି ମୁହଁ ଦେଇ ଶୟନ କରେ; ଏହା ଯେଉଁଠାରେ ଚାହିଁଥିଲା ତାହା ପାଇଲାପରେ, କିଏ ଏହି ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥାନକୁ ଛାଡ଼ିବ? ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ମନ ନିର୍ଦୟତା ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମିତ, ସେ ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ; ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ସବ ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦରେ ସୁଖ ଅଛି। ଏକ ମଣିଷ ଯେଉଁ ମୁଦ୍ରାକୁ ଏକ ଚଉକିରେ ଲୁଚାଇ ରଖିଥାଏ, ସେ ଏହାକୁ ବହୁତ ମୂଲ୍ୟ ଦେଉଥିଏ; କାରଣ ଅହଂକାରର ଆଶ୍ଚର୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଉପଡ଼ିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ଦୁଇଟି ଚାଉଁ ଦ୍ୱାରା ମନ ଆକ୍ରମିତ ହେଲେ, ମଣିଷ ନିଜ ନାଶ ଆଣିଥାଏ; ତଥାପି, ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥରେ ଚତୁର ଲୋକଙ୍କର ମୂଢ଼ତା ଉପଜେ ନାହିଁ। ଏକ କପଡ଼ର ତାନ୍ତି ଭାଙ୍ଗିଯିବାରେ, ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଶେଷ ବିନାଶକୁ ପାଇଁପାରିଥିଲି; ଏହି ଭାବନା ଏତେ ଶୁଦ୍ଧ ଯେ ଏହା ମନରେ ଉପଜେ। ଏକ ସୁଇ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରୟୋଗ ହେଉନାହିଁ, ତାହା ଘଷଣ ନ ହୋଇ ଧୂଳି ଜମାଇଥାଏ; ବାହ୍ୟ ଚୁଆଁ ନ ହେଲେ, ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ରୋଗ ଉପଜେ। ଏହି ଚୁଆଁକାରୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଭୁଲିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିପାରେ; ଏହା ତିକ୍ତ, ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା, ନିର୍ଦୟ, ଦିବ୍ୟ ସୁଇ ପରି କାମ କରେ। ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କୁ କେବଳ ତାନ୍ତି ଚୁଆଁ ଦେଇ କ୍ଷତି ହେଲେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ତୃପ୍ତ ହୁଏ; ସେ ନିଜ ଦୁଷ୍ଟତା ଜାଣିନାହିଁ, କେବଳ ନାଶ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜାଣିଥାଏ। ଏହି ଶକ୍ତି ମାଟିରେ ବିଲିନ, ଆକାଶ ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥାଏ, ବାୟୁ ସହ ଖେଳେ, ପୃଥିବୀ, ପଥ, ଘର, ବଜାର, ଜଙ୍ଗଲ, ଗୁପ୍ତ ଘର, ହାତ, କାନର ପଦ୍ମ, ଘରର ଉନ୍ମାଳ ଉଲ ମାନେ, ଗାଡ଼ି, କାଠ, ମାଟି, ହୃଦୟ ନଳୀ ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିରାଜ କରେ—ଏହି ହିଁ ଜଗତର ଅସଲି ତତ୍ତ୍ୱ। ଏପରି ଏକ ଦିନ, ଋଷି ବିଶିଷ୍ଟ ଭାବରେ ବାକ୍ୟ କହିବା ପରେ ଦିନ ଶେଷ ହେଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ସଭାର ଲୋକମାନେ ନମସ୍କାର କରି, ଅସ୍ତମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଶି ଦେଇ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହା ପରେ ବହୁ ଦିନ ଅତିତ ହେଲା, ଦାନବୀ କାର୍କଟୀ ନାମକ ଦୂର୍ଭିକ୍ଷା ଦେଇ ମାନବ ମାଂସ ଖାଇ ଏକ ସତ୍ୟ ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ କଲା। ପୂର୍ବଦିନ ଏକ ରକ୍ତ ଫୁଟିକି ଦେଇ ତୃପ୍ତ ହୋଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣାର ସୁଇ ଭିତରେ କିପରି ଭରିପାରିବ, ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ସହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର? ସେ ଚିନ୍ତା କଲା—‘ହାୟ, କିପରି ଦୁଃଖ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଛି, ସୁଇ ରୂପରେ ହେବାରେ! ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ଏକ ମୁଁ ଖଣ୍ଡ ମାଂସ ମଧ୍ୟ ଖାଇପାରିବି ନାହିଁ।’ ‘ମୋ ଏତେ ବଡ଼ ଅଙ୍ଗ କେଉଁଠି ଗଲା, ମୂଢ଼ ମନ? ଜଙ୍ଗଲ ମାନେ ମଧ୍ୟରେ କଳା ମେଘର ଖେଳରେ ପତ୍ର ପରି ସେଗୁଡିକ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା।’ ‘ମୋ ଦୁଃଖୀ ଅନ୍ତରରେ ସୁଖଦାୟକ ମାଂସ ଖାଇବାର ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ବର୍ଦ୍ଧିତ ଚର୍ବି ଓ ରକ୍ତର ମଦ ମଧ୍ୟ ଏକ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ରହିନାହିଁ। ମୁଁ ମାଟିରେ ବିଲିନ, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପତି, ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ନାଶ, ଚୋରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚାପି ଦିଆଯାଉଛି। ହାୟ, ମୁଁ ନାଶ, ଅସହାୟ, ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ଆରାମ ନାହିଁ; ଦୁଃଖରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ, କଷ୍ଟରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟରେ ଡୁବିଯାଉଛି। ମୋ ପାଖରେ କିଛି ବନ୍ଧୁ, କିଛି ଦାସ, ମା, ବାପା, ଜନା, ସହାୟକ, ଭାଇ, ପୁଅ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ମୁଁ ଶରୀର ବିନା, ଆଶ୍ରୟ ବିନା, କିଏ ଉପରେ ଭରସା କରିବି? ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲ ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପତ୍ର ପରି ଆଶ୍ରୟ ବିନା ଉଡ଼ିଯାଉଛି। ମୁଁ ବିପଦର ଭାର ବୋହୁଛି, ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ବସିଛି; ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ କାମନା କରୁଛି, କିନ୍ତୁ ଏହି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ମିଳୁନାହିଁ।’ ‘ମୋ ଦେହକୁ ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟାଗତ କରିଛି, ମନ ମୁଢ଼, ଏକ ମୂଢ଼ ଏକ ଚିନ୍ତାମଣି ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ପରି। ଦୁଃଖ ପ୍ରଥମେ ମନକୁ ଭ୍ରମ ଦେଇଥାଏ, ପରେ ନିଜେ ଆସେ; ତାପରେ ଏହା ବିପତ୍ତି ରୂପରେ ବଢ଼ିଯାଏ। ମୁଁ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରିଛି, ପଥରେ ଉଛାଲି ଦିଆଯାଇଛି, ଘାଉ ଭିତରେ ଚାପି ଦିଆଯାଇଛି—ହାୟ, ମୋ ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖର ଧାରା!’ ‘ସଦା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ସେବା କରିଛି, ସଦା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଲାଗି ଚଳିଛି, ମୁଁ ପ୍ରବଳ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଛି; ଅନ୍ୟଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରେ ନିର୍ଭର। ମୁଁ ଅଳ୍ପ ଦରମା ଉପାର୍ଜନ କରିଛି, ଏହି ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖର ଚିହ୍ନ ଦେଇଛି; ମୋ ପରି ଅସୁଭାଗ୍ୟ କୁ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ମିଳିବା କଷ୍ଟକର। ବିପ୍ରଳୟ ବେତାଳ ଉପଜିଛି, ମୋ ସାନ୍ତି ଚେଷ୍ଟାରେ ନାଶ ଆଣିଛି; ଧନ ଦେବାକୁ ଚାଲିବାରେ ମୋ ଉପରେ ବିନାଶ ଆସିଛି।' ‘ମୁଁ କିଏ ଏତେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ ଏତେ ବଡ଼ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଲି? ଯେତେବେଳେ ବିନାଶ ନିଶ୍ଚିତ, ଏପରି ଅସୁଭ ଭାବନା ଉପଜେ। କିଏ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କରିବ, ଭିତରୁ ଜଳିଯାଇଛି, ଏକ ପୋକର ପାଖ ବିନା, ଧୂଳି ତଳେ ହରାଇ ଯାଇଛି?' ‘ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ଆଶା ନାଶ ହୋଇଛି, ସେମାନଙ୍କର ମନରେ ଆଶା କିପରି ଉପଜିପାରିବ? ଗ୍ରାମ ପଥର ତିଆଁ ପତ୍ର ପରି ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଦେଖିବା ପରି। ଅଜ୍ଞାନରେ ଅଟକିଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଉନ୍ନତି କିପରି ହେବ? ଅଗ୍ନିଜ୍ଵାଳା ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଜୁନୁକିର ପଛରେ ଚାଲିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏକ ଆଲୋକ ମଧ୍ୟ ଉପଜେ ନାହିଁ।' ‘ଏହିପରି, ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ କେତେ ସମୟ ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖର ଖାଲିରେ ଉଛାଲି ଦିଆଯିବି, ଏକ ନାଶ ଆଶାର ଅବସ୍ଥାରେ।' ‘କେବେ ମୁଁ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଜନାର ଝିଅ ପରି ହେବି, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ବେରିଲର ଦମ୍ବ ପରି ଦୃଢ଼ ହୋଇ ବସିପାରିବି?