ତୃଷ୍ଣାକୁ ଯଦି ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛୁ, ତାହା ଏକ ଦୀପର ଶିଖା ପରି—ଏହାର ଶିର ଅଳ୍ପ କଳା ଧୂଆଁରେ ଆବୃତ, ଦୀର୍ଘ ଦେହ ତେଲରେ ଭରିଥାଏ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଏହାର ସ୍ପର୍ଶ ଜଳାଇଦିଏ। ଏହି ତୃଷ୍ଣା ସେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯେ ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ଅଚଳ ଜ୍ଞାନୀ, ବୀର ପୁରୁଷ, କିମ୍ବା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହା ତାଙ୍କୁ ଘାସ ଶୁଖି ଦେଇପାରେ। ତୃଷ୍ଣା ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଘନ ଅରଣ୍ୟ ପରି—ଏହା ଅପାର, ଘନ, ଭୟଙ୍କର, ମେଘ ଓ ଧୂଳିର ଗୁଛରେ ତିଆରି, ଘନ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଧୂସର କୁହୁଡିରେ ଭରିଛି। ଏହି ତୃଷ୍ଣା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖାଯିବା ସତ୍ୱେ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଅନୁଭୂତ ହେବା ସତ୍ୱେ, ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ; ଏହା ଦୁଧର ସମୁଦ୍ରର ତଳେ ତରଙ୍ଗମାଳିକା ପରି ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ମଧୁର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏହି ଦେହଟି—ଭିତରେ ସର୍ବଦା ଆର୍ଦ୍ର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ ଗଠନର, ନିତ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏହା ସଂସାରରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଚଳିଥାଏ ଏବଂ ଏହି ଦେହ ମାତ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣାର କାରଣ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନୀ ଦେହ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ମିଥ୍ୟା ଆତ୍ମଭାବ ଦେଖାଇଥାଏ; ବିଚାର କଲେ, ମତେ ଏହା କେବେ ଉତ୍ତମ କିମ୍ବା ଅନୁତ୍ତମ ଲାଗେ, ଏହା ନ ଜଡ଼, ନ ଚେତନ—ମାତ୍ର ଭ୍ରମକୁ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ଏହା ଜଡ଼ତା ଓ ଜାଗୃତି ମଧ୍ୟରେ ଝୁଲିଥାଏ, ଅସ୍ଥିର ଆଶା ଓ ଅନିଶ୍ଚିତତାରେ ରହିଥାଏ; ଏହା ନ ନିର୍ବିକାର, ନ ମୂର୍ଖ—ମାତ୍ର ମୂଢ଼ତା ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଦେହ କେବେ କେବେ ଅଳ୍ପ ଆନନ୍ଦ, କେବେ କେବେ ଅଳ୍ପ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ; ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଦୟ, ନିର୍ଗୁଣ ଦେହ ପରି ଦୟାଳୁ କିଛି ନାହିଁ। ଏହା ସବୁବେଳେ ଆସିଯିବା ଓ ଯାଇଯିବାରେ ଲାଗିଥାଏ, ଦାନ୍ତ ଓ କେଶ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ତାଳ ଖୋଲିବା ହାସର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ। ଏହାର ଶାଖା ପରି ହାତ, ଅସ୍ଥିର ମଜବୁତ ଦଣ୍ଡରେ ଭିତି, ମଣ୍ଡ ଫଳ ପରି ମୁଣ୍ଡ ଗରଦର ଉପରେ ବସିଛି, ଆଖି ମଧୁମକ୍ଷିକା ଗୁଚ୍ଛ ପରି। ହାତ ପାଉଁ କୋମଳ ଅଙ୍କୁର, ଶିରା ରକ୍ତ ଓ ରସର ଝରଣା, ଗୋଡ଼ ଗଠି, କର୍ମପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳ। ଏହି ଦେହର ଗଛ, ଏହାର ଛାୟା ସହିତ, ଅନେକ ଜୀବ ଯାତ୍ରୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ; କିଏ ଏହାକୁ ନିଜ ଭାବିବ, କିଏ ଅନ୍ୟର—ଏଠାରେ କିଏ ସତ୍ୟରେ ନିଜ, କିଏ ପର? ଏହି ଦେହଟି ଯଦି କେବଳ ଭାର ବୋହିବା ପାଇଁ ପୁନଃପୁନଃ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତେବେ କିଏ ଏହାକୁ ଆତ୍ମା ଭାବିବ, ଯେମିତି କିଏ ନିଜକୁ ନୌକା କିମ୍ବା ବେଳ ଭାବେ ମାନିନଥାଏ? ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଅରଣ୍ୟ ପରି ଦେହ, ଅନେକ ଗହ୍ବର ଓ ଗୁହାରେ ଭରିଥିବା, ଅସଂଖ୍ୟ କେଶ ଗଛରେ ଢାକିଥିବା—ଏଠାରେ କିଏ ଆଶ୍ରୟ ବା ବିଶ୍ୱାସ ପାଇପାରିବ? ଚର୍ମ, ତନ୍ତୁ ଓ ଅସ୍ଥିର ଦୃଢ଼ ତାନାବାନାରେ ବୁନାଯାଇଥିବା ଏହି ଦେହରେ, ମୁଁ ଏକ ବିଲାଇ ପରି ଭିତରେ ରହିନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଅବିରତ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି। ମନର ବାନର, ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଉନ୍ମାଦିତ, ଚିନ୍ତାର ଗୁଛ ରୂପେ ରହିଥାଏ, ଦୀର୍ଘ ସମୟର ଶୋକର କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଆହତ। ଦେହଟି ତୃଷ୍ଣା ସର୍ପର ଗୃହ, କ୍ରୋଧ କାକର ନିର୍ମିତ ଘର; ଏହାର ହାସ ହେଉଛି ଫୁଲ, ଗଛ ଦେହ ଅତି ଶୋଭାବନ୍ତ, ନିତ୍ୟ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଫଳ ଧାରଣ କରେ। ଏହାର ତଣ୍ଡ ଦୃଢ଼, ଶାଖାର ଜାଲ ଶୋଭାବନ୍ତ, ହାତ ମଧୁର ଗୁଛ ପରି, ଏବଂ ତନ୍ତୁ ଶିଖା ହଲେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୋମଳ, ପବନରେ ହିଲୁଚି। ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏହାକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ତମ ଗୋଡ଼ ଓ ମୃଦୁ ଚର୍ମରେ ଶୋଭିତ, ନିଜ ଝିଲିମିଳି ଝିଲିକ ଛାୟାରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ଏବଂ ଅଭିଲାଷାର ଯାତ୍ରୀମାନେ ଏଠାରେ ଆସନ୍ତି। ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଦୀର୍ଘ ଘାସ ପରି କେଶ ଅଙ୍କୁର ଅଛି, ଭିତର ଖାଲି ଗହ୍ବର ମଧ୍ୟରେ ଅହଂକାରର ବୃଦ୍ଧ ଗୃଧ୍ରର ଘଉଁ। ଏହି ଦେହ ଦୃଢ଼ ନୁହେଁ, ଉଦ୍ଭୂତ ବୃତ୍ତିର ଜାଲରେ ମୂଳିତ, ଏହି ଦେହ ଗଛ ମୋ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦର କାରଣ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ ଅହଂକାର ନାମକ ଗୃହସ୍ଥର ମହା ଘର; ଏହା ଭଙ୍ଗୁର କିମ୍ବା ଦୃଢ଼ ହେଉ, ଏହାର ଦୃଢତା ମୋ ପାଇଁ ଅପରିଗଣ୍ୟ, ହେ ସଜ୍ଜନ। ଏହି ଦେହ ଘର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଗାଈ ପରି ଶାରିବା, ଅନ୍ତଃକୋଠାରେ ଅସ୍ଥିର ତୃଷ୍ଣା ଭରିଛି, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ରାଗରେ ଦୂଷିତ—ମୋ ପାଇଁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ ଘର, ଅସ୍ଥି ଓ କାଠ ପରି ଯୋଡ଼ା ଯୋଡ଼ା ଧକ୍କା ଦେଇ ଭରିଛି, ଅନ୍ତ୍ର ରସିରେ ବନ୍ଧା, ମୋ ପାଇଁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୁହେଁ। ତନ୍ତୁ ଓ ନାଡିରେ ଟାଣି ଭରିଛି, ରକ୍ତ ରେ ମଲିନ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଧୂଳିରେ ଧଳା, ଏହି ଦେହ ଘର ମୋ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ନୁହେଁ। ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆସନରେ ଏହି ଦେହ ଘର ଭରିଛି, ମିଥ୍ୟା ମୂଢ଼ତାରେ ଦୃଢ଼, ଅସତ୍ୟ ଆସକ୍ତିର ମହାସ୍ତମ୍ଭରେ ଭିତି—ଏହା ମୋ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ ଘର, ଭୋକ ଓ ତୃଷ୍ଣାର ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଚିତ୍କାରରେ ଗୁଞ୍ଜିତ, ମନୋରଞ୍ଜନ ଶୟ୍ୟା ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅପରିଣତ ଆଶାରେ ଦାସୀ ଦଗ୍ଧ—ମୋ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ ଘର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗବସ୍ତୁର ଦୂଷିତ ପାତ୍ର ଓ ଉପକରଣରେ ଭରିଛି, ଅଜ୍ଞାନର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବିଷରେ ଉପତାପିତ—ମୋ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ ଘର, ଗୋଡ଼ ଗଠିରେ ଭିତି, ଗୁଡ଼ିକ ମଜବୁତ ଦଣ୍ଡ, ମୁଣ୍ଡ ଶିର୍ଷ, ଦୀର୍ଘ କାଠ ହାତ—ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏହି ଦେହ ଘର, ଚକ୍ଷୁର ଜନାଲା, ବୁଦ୍ଧିର ଆଙ୍ଗନ ଯେଉଁଠାରେ ଚିନ୍ତା ରମେ, ଚିନ୍ତା ତାହାର କନ୍ୟା—ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ ଘର, ମୁଣ୍ଡର କେଶ ଛାଦର, କାନ ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଗୋପୁର, ଦୀର୍ଘ ଆଙ୍ଗୁଳି ଉପନ୍ତ୍ୟାସ—ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ଦେହ ଘର, ସମସ୍ତ ଦିଓଳିରେ ଘନ କେଶ ଅଙ୍କୁର, ଖାଲି ପିଠି ଆସନ—ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ନଖ, ଅସ୍ଥି ଓ ନାଭି ଭିତି, ଅନ୍ତ୍ର ଭିତର କାଠ, ବାୟୁ ନାନା ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପାଦନ କରେ—ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ଚକ୍ଷୁ ଜନାଲା ସଦା ଖୋଲା, ଶ୍ୱାସର ଅସ୍ଥିର ବାୟୁ ଯାଉଛି-ଆସୁଛି—ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।