ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜୀବଗଣଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଯେପରିକି ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟର ମିଶ୍ରଣ, ସେହିପରି ସର୍ପ, ଦାନବ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଏହି ଦୁଇଟି ଅଂଶ ଅଛି। ଏହା ମନର ଭ୍ରମ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଭ୍ରମ ଉପଜିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅସତ୍ୟ; ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କୀଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭ୍ରମ ଦୂର ହୁଏ, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତେବେ ସବୁ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅବଗାହନ ଅପସାରିତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି ବିକାଶ ହୁଏ, ସେହିପରି କୀଟ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ କୀଟ ଗଢ଼ିବା ଏବଂ କ୍ଷୁଦ୍ର କ୍ରିୟାର ଅଧିକ୍ୟରେ ସୀମିତ ହୋଇ ଯାଏ। ପ୍ରାଣୀର ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଯେଉଁ କ୍ଷୁଦ୍ର ଅନୁରାଗ ଅଛି, ସେଉଁଟି ହିଁ ତାହାର ପୁରୁଷତ୍ୱ, ତାହାର ଏସେନ୍ସ, ଏବଂ ତାହାର କ୍ରିୟା। ବ୍ରହ୍ମାର ସୃଷ୍ଟିରୁ କୀଟର ନାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେତେବେଳେ ମନର ମାୟା ଦୂର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଶୁଧ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାତା, ଜ୍ଞାନ ଉପାୟ, ଓ ଜ୍ଞେୟ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେତେବେଳେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଓ ଅଦ୍ୱିତ୍ୱ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଖରା ଶଙ୍କର ଶିଙ୍ଗ, ଅକାଶର ପଦ୍ମ ପରି ଅସତ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପ୍ରକୃତିର ଦୃଢ଼ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ମଧ୍ୟ ଭୁଲ ଧାରଣା; ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କ୍ରିୟାରେ, ରେଶମ କୀଟର ନିଜ ସାଲିବା ପରି, ନିଜ ଆତ୍ମାର ଆକୃତି ଗଢ଼େ। ବ୍ରହ୍ମା ଯେଉଁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଯାହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେହି ଭାବରେ ତାହା ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ବୁଝିବା ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ବିନା ଏକ ମହୁର୍ତ୍ତ କିମ୍ବା ଏକ ଯୁଗ ରହିପାରିବ ନାହିଁ; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱର ନିଶ୍ଚିତ ବୁଝିବା। ଏହି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅସତ୍ୟ; ଅସତ୍ୟ ହିଁ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଅସତ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେ, ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ଦୂର ହୁଏ। ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନାର ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି ଅଛି; ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନା ସମସ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ପ୍ରକୃତରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନା, ବା ଏହି ଜଗତ୍ଟି ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନା। ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନା ହିଁ ଭିତର, ବାହାର, ଉପର, ତଳ, ଜ୍ଞାତା, ଉପାୟ, ଓ ଜ୍ଞେୟ ଭାବରେ ଅଛି; ଏହିପରି ଏହା ଜ୍ଞାତା ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରେ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସଦା ଏକ, ସମତାରେ, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ପରେ ଅତିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥାଏ। ଏଠାରେ ଏକ ପୁରାତନ କଥା କହାଯାଏ, ଏହା ଦାନବୀ କର୍କଟୀଙ୍କର ପ୍ରଶ୍ନର ମହାଜାଳ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆବୃତ କରିଥିବା। ହିମାଳୟର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, କଳିମା ଶିଳାର ଦୂର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ସାଳଭଞ୍ଜିକା ପରି, କର୍କଟୀ ନାମକ ଏକ ଦାନବୀ ଅଛି। ସେ, ବିଷୂଚିକା ନାମେ ପରିଚିତ, ନ୍ୟାୟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଶୁଷ୍କ ଏବଂ ତାର୍କିକ ଚିନ୍ତାରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଳ ପରି ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି। ତାଙ୍କର ଆଖି ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ପରି ଦହିଉଠି, ନାକ ଧୂଆଁରେ ଭରିଯାଇଛି, ଗଭୀର ନୀଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ରାତିର ଅନ୍ଧାର ପରି ଦେହରେ ଅନ୍ଧାର ଜଡ଼ି ରହିଛି। ଧୂଆଁ ପରି ଚାଦର ତାଙ୍କୁ ଆବୃତ କରିଛି, ଘନ ମେଘ ପରି ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପଟି, ତାଙ୍କର ଅସ୍ତନ ଝୁଲିଥିବା ବାଦଳ ପରି, ସଦା ଅନ୍ଧାରର ପତାକା ଉଠାଇ ରହିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଆଖି ବିଜୁଳିର ଚମକ ପରି ନିଶ୍ଚଳ, ତମାଳ ଗଛର ମଧ୍ୟରେ ତାରା ପରି; ନଖ କ୍ୟାଟସ୍-ଆଉ ରତ୍ନର ଧାର ପରି, ଅଷ୍ଟିର ମାଳା ପିନ୍ଧି ହସୁଛନ୍ତି। ମାନବ ଦେହ ଅସ୍ଥି ହୀନ ଦେହର ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧି ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର କଞ୍ଚା ମାଳାରେ ଶୋଭିତ କରେ, ମୃତଦେହର ଗଳା ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଆନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଗ ଝୁଲିଯାଇଛି। ତାଙ୍କର କଣ ମୃତକ ଖପର, ଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତ ବଡ଼ ବାଦଳ ପରି ଜ୍ୱଳିଉଠି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଧରି ରଖାଯାଇଛି। ତାଙ୍କର ଦେହ ବଡ଼ ହେବା ଏବଂ ନିଜ ଖାଦ୍ୟର ଅଭାବରେ, ତାଙ୍କର ପେଟର ଅଗ୍ନି କେବେ ଶାନ୍ତ ହେଉ ନାହିଁ, ଏକ ଅଗ୍ନିର ତଳ ଯେଉଁଠି ଏକ ଅଂଶ ଜଳ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେ, ତାଙ୍କର ମହାପେଟ କେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉ ନାହିଁ; ସମୁଦ୍ର ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଅବିରତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତାଙ୍କର ଭୁକ୍ତି ଏହିପରି ଅନ୍ତ ନାହିଁ। ମେଘ କିମ୍ବା ମୃଗମରିଚିକା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଭୁକ୍ତି ରୋକାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହି ଦୁଃସମୟରେ ଟିକିଥିବା ଉପାୟ ହିଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ, ଦାନ, ତପ, ଦେବପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ରକ୍ଷିତ ଲୋକଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବରେ କିଏ ଅନ୍ତରାୟ କରିପାରିବ? ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ନିଶ୍ଚଳ ଚିତ୍ତରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ; କ୍ଷୁଦ୍ର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ। ଏହିପରି ଭାବି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଭକ୍ଷିବା ଭୁକ୍ତିରେ ଅନ୍ତରାୟ ରହିଥିବା ଦାନବୀ, ଏକ ଦୂର ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଯାଁଠି ତପସ୍ୟା ଉପଯୁକ୍ତ। ସେ ଏକ ଶିଖରକୁ ଚଢ଼ିଲେ, ତାଙ୍କର ଆଖି ବିଜୁଳି ପରି ନିଶ୍ଚଳ, ଦେହ କଳା ମେଘ ପରି, ହାତ ଓ ପାଦ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେଠି, ଏକ ପାଉ ଉପରେ ଦଢ଼ି ରହି, ଆକାଶରେ ନିଶ୍ଚଳ ଚକ୍ଷୁରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଚାଲିଥିବା ଦିନ, ପକ୍ଷ, ମାସ, ଋତୁ ସେଉଁଠି ଅଟୁଟ ରହିଲେ। ତାଙ୍କର ଦେହ ଏକ ଘନ ମେଘର ମାଳା ପରି ଅନ୍ଦ୍ରା, ଚୁଲ ଉପରକୁ ଉଠିଯାଇଛି, ଆକାଶକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି। ପବନରେ ତାଙ୍କର ଚମଡ଼ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି, ଦେହ ଶିଥିଳ, ଆଭୂଷଣ ଗୁଡ଼ିକ ହଳାଉଛି, ଚୁଲ ଅନ୍ଧାରରେ ଶୋଭିତ, ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁତ ମାଳା; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଅଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଆସି ଦେଖିଲେ। ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ତପସ୍ୟାର ସଫଳତା ପାଇଁ, ଏକ ଅଗ୍ନି ଯେଉଁଠି ମଳ ଦିଆଯାଏ, ଏହି ତପସ୍ୟାରେ ଶୀତ ମଧ୍ୟ ବିଜୟ କରାଯାଏ। କର୍କଟୀ ମନରେ ବନ୍ଦନା କରି, 'ତଥା' ବୋଲି ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ଏବଂ ଚିନ୍ତା କଲେ, 'କେଉଁ ବର ଭୁକ୍ତିର ଅନ୍ତ କରିପାରିବ?' ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ହେଲା, 'ମୁଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସୁଇ, ଲୋହା ଦେହ ଏବଂ ସହଜ ହେଉ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସୁଇ ହୋଇ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଯାଇପାରିବି।