ଏଠି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଜ୍ଞାନର କଥା ଆସେ, ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଣା, ଜଣିବା ଓ ଜ୍ଞାନ ଉପାୟ—ଏସବୁର ମାନ ମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣିଯାଏ । ଏପରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟର କଥା କ’ଣ ଅର୍ଥ ରହିଯାଏ? ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ଏବଂ ଏହିଁ ସତ୍ୟ । ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବି ଦେଖାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସଂସାର ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମାନବ ମନେ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିଯାଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜ୍ଞାନ ରହିନଥାଏ । ଯଦି ବ୍ରହ୍ମ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ କୌଣସି ଜ୍ଞାନର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ, ତେବେ ମୁକ୍ତି ବା ତଦନ୍ଵେଷଣ କ’ଣ ପ୍ରୟୋଜନ? ଏହି ବିଭାଗ ଓ ଭେଦ ହେଉଛି ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ । ହେ ରାମ, ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନ ସମାପ୍ତି ସମୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଯେପରି ଅସମୟରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଫୁଲର ମାଳା ଦେଖିବାକୁ ଶୋଭା ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଯଥାସମୟ ନୁହେଁ । ଏପରି, ସମୟ ଠିକ ନହେଲେ ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଅନୁଚିତ ହୁଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକ କଥା, ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟ ଅନୁସାରେ ଯଥାଯଥା ହୁଏ । ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଅବରୋଧ ଓ ଅନୁମତି ଦିଆଯାଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟର ପରିଣାମ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟିତ । ଏପରି ଭାବରେ, ନିଜରେ ଶୟନାଶୀ ଆତ୍ମା ସମୟ ପ୍ରବାହରେ ନିଜ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମକୁ ଅନୁଭବ କରେ । ଯେଉଁ ଜଣେ ‘ଓଁ’ ଉଚ୍ଚାରଣର ଜ୍ଞାନ ସହିତ ବେଦକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ମନର ରାଜ୍ୟରେ ନିଜକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି, ସେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ନିଜର ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଆକାଶରେ, ପାହାଡ଼ ମାଳା ଭଳି ଏହି ସଂସାର ବିସ୍ତାର ହୁଏ । ଏଠି କିଛି ଜନ୍ମ ନାହିଁ, କିଛି ନାଶ ନାହିଁ; ଏହି ସଂସାର ଗନ୍ଧର୍ବନଗରୀ ପରି ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବ୍ରହ୍ମରେ ବିସ୍ତୃତ । ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅସତ୍ୟ-ସତ୍ୟ ମିଶ୍ର ସ୍ୱରୂପ ଅଛି, ସେପରି ସର୍ପ, ଦାନବ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଏପରି । ଏହି ଚେତନାର ମାୟା; ଏହା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅସତ୍ୟ; ବ୍ରହ୍ମାରୁ କୀଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଶେଷ ହୁଏ, ଚେତନା ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ । ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି କୀଟ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ କୀଟ ଗଢ଼ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଧିକ୍ୟ ଓ କ୍ରିୟାର ଅଲ୍ପତା ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀର ଜୀବନ, ବିଷୟ ଦିଗରେ ଆକର୍ଷଣ ଯେତେ, ସେହି ତାଙ୍କର ପୁରୁଷତ୍ୱ, ତାଙ୍କର ସାର, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ । ବ୍ରହ୍ମାର ସୃଷ୍ଟିରୁ କୀଟର ବିନାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମନ ମାତ୍ର ମାୟା ଶେଷ ହେଲେ, କେବଳ ନିର୍ମଳ ଦର୍ଶନ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ । ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାତା, ଜ୍ଞାନ ଉପାୟ ଓ ଜ୍ଞେୟ ବିଷୟ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ତେବେ ଦ୍ୱୈତ ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ତତ୍ତ୍ୱ ମୃଗଶୃଙ୍ଗ ବା ଆକାଶପଦ୍ମ ପରି ଅସତ୍ୟ । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଯେଉଁଟି ଦୃଢ଼ ସ୍ତିତିର, ତାହା ମିଥ୍ୟା କଳ୍ପିତ; ଯେପରି ରେସମ ପୋକ ନିଜ ଲାର ଦ୍ୱାରା ଆପଣକୁ ଆବୃତ କରେ, ଏପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ନିଜ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଗଢ଼େ । ବ୍ରହ୍ମା ଯାହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଦେଖନ୍ତି, ତାହା ସେଇ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ହେଉଛି ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି । ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ବିନା ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବା ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିପାରିବ ନାହିଁ; ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ତତ୍ତ୍ୱ । ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ଅସତ୍ୟ; ଅସତ୍ୟ ମାତ୍ର ଚଳିଥାଏ; ଏହା ଅସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଏବଂ ଅନ୍ତରେ ଅସତ୍ୟ ଲୟ ହୁଏ । ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି ଅଛି, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ସମସ୍ତର ଭିତରେ ଅଛି; ପ୍ରକୃତରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ବା ବସ୍ତବରେ, ସମସ୍ତ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା । ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭିତରେ, ବାହାରେ, ଉପରେ, ତଳେ, ଜ୍ଞାତା, ଜ୍ଞାନ ଉପାୟ ଓ ଜ୍ଞେୟ ଭାବରେ ଅଛି; ଏହିପରି ଏହା ନିଜକୁ ଜ୍ଞାତା ଭାବରେ ଦୃଢ଼ କରେ । ଏହି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସଦା ଏକ ଅନନ୍ୟ, ସମ ଅବସ୍ଥାରେ, ଚତୁର୍ଥ ସ୍ଥିତି ଉପରେ ଅବିଚଳ ରହିଥାଏ । ଏଠି ଏକ ପୁରାତନ କଥା କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଏକ ଦାନବୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆବୃତ କରିଥିବା ପ୍ରଶ୍ନମୟ ଜାଲ । ହିମାଲୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, କଳୁଷିତ ପାହାଡ଼ର ଭୟଙ୍କର ଶାଳଭଞ୍ଜିକା ପରି, କର୍କଟୀ ନାମକ ଏକ ଦାନବୀ ଅଛି । ସେ, ଯାହାକୁ ବିଷୂଚିକା କୁହାଯାଏ, ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଯେପରି ତର୍କରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା ବିନ୍ଧ୍ୟାବନ ପରି କ୍ଷୀଣ । ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଦୁଇଟି ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତି, ନାକର ଚିରା ଧୂଁଆରେ ଭରିଯାଇଛି, ନୀଳାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଶରୀର ଏକ ଅନ୍ଧକାର ରାତି ପରି । ଧୂଁଆ ପରି ଚଦର ହେବା ସହିତ ମୁଣ୍ଡରେ ଘନ ମେଘ ଭଳି ଚାଦର, ତାଙ୍କର ସ୍ତନ ଝୁଲିଥିବା ବର୍ଷାମେଘ ପରି, ସେ ସଦା ଅନ୍ଧକାରର ପତାକା ବୋଝିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ବିଜୁଳି ରେଖା ପରି ଅବିଚଳ, ତାଳ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ତାରା ପରି; ନଖ କେଉଁ ଗୋଟିଏ ବିଲ୍ଲୀ ଆଖି ମଣିର ଧାର ପରି, ଅସ୍ଥିର ହସରେ ଛାଇଁର ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି । ମାନବ ଦେହର ଅସ୍ଥି ହୀନ ମାଂସ ଗୁଛର ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧି ସେ ଦେହର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଗରେ ଭୟଙ୍କର ଆନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଲାଶର ହାର ଶୋଭା ପାଉଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର କଣର ଅଳଙ୍କାର ଭୟଙ୍କର ଖପର, ଭୂତାବିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ; ତାଙ୍କର ଗାଢ଼ ହସ ତୁଫାନ ମେଘକୁ ଧରିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ । ତାଙ୍କର ଦେହ ବିଶାଳ ଓ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ଅଭାବରେ ତାଙ୍କର ଜଠର ଅଗ୍ନି କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନି, ଏକ ଅଗ୍ନି ଯେଉଁଥିରେ ତୁଳିକିଛି ଜଳ ଦେଇ ଶାନ୍ତ କରିହେବ ନାହିଁ । ସେ ମହାଉଦର ଅବଧିରେ କେବେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ; ସମୁଦ୍ର ଗୁହା ଅଗ୍ନିର ଜିହ୍ୱା ପରି ସେ ସଦା ଅସ୍ଥିର ଥିଲେ, ଏବଂ ଏକଦିନ ଚିନ୍ତା କରିଲେ— "ଯଦି ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପବାସୀଙ୍କୁ ଖାଇଦେଉଥିଲି, ତଥାପି ମୋ ଭୁଖ କଦାଚିତ୍ ଶାନ୍ତ ହେବନଥିଲା, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର କଦାପି ନଦୀ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଛାଡ଼ି ଦେଉନାହିଁ ।