ଏହି ଚେତନାର ସ୍ଥିତିରେ, ବ୍ୟକ୍ତି ଜିହ୍ବାର ଅଞ୍ଚଳରେ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାରା ରସ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥକୁ କ୍ଷଣକାଳ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ଚକ୍ଷୁ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଜ୍ୟୋତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପରେ, ଏହି ଚେତନା ସହିତ ସେ ନାକର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ସେ ଯେଉଁଠି ବସିଥାଏ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ସେଉଁଠି ରହିଥାଏ। ଏଭଳି, ଦେହୀ ଆତ୍ମା କାକ ଓ ତାଳ ଗଛର ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ମିଳଣ ଭଳି, ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ। ସେ ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଶବ୍ଦର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଚିହ୍ନିଥାଏ, ଏହା ସତ୍ୟ ହେଉ କି ଅସତ୍ୟ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଉ କି ନଥିଉ। ସେ ଚର୍ମ ଓ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଚିହ୍ନିଥାଏ, ଏବଂ ଜିହ୍ବାର ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ରସର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଚକ୍ଷୁର ବସ୍ତୁର ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ରୂପର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ନାକର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଗନ୍ଧର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏଭଳି, ଏହି ଗୁଣର ମିଶ୍ର ଅବସ୍ଥା ପ୍ରକାଶିତ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ; ସେ ଦେହରେ ଭବିଷ୍ୟତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାମକ ଦ୍ୱାରକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏଭଳି, ରାଘବ, ଆଦି ଜୀବ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଜୀବ ପାଇଁ, ଦେହରେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ଆତ୍ମା ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଅବର୍ଣ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଯାତ୍ରାର ଭୂମିକା ନେଇଥିବା ପ୍ରତୀତି ଦେଉଥିଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଯାଉଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ ମାତ୍ର, ସେ ସତରେ ଯାଉନାହିଁ—ଏହି ନିଜ ଭାବନାର ଶକ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ନିଜର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ ଯେ ଜ୍ଞାତା, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ମାଧ୍ୟମ ମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା, ତେବେ ଯାତ୍ରା ବିଷୟର କଥାର କଣ ଉପଯୋଗ? ସେହି ବ୍ରହ୍ମା ମାତ୍ର ସତ୍ୟ। ଯାତ୍ରା ବ୍ରହ୍ମା ଠାରୁ ଭିନ୍ନ, କାରଣ ଅନ୍ୟତ୍ୱର ଅନୁଭବ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ମାତ୍ର ଜଣାଯିବା ପରେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅନୁଭବ ନାହିଁ। ଯଦି ବ୍ରହ୍ମା ଠାରୁ ଭିନ୍ନ କୌଣସି ଅନୁଭବର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ, ତେବେ ମୁକ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୱେଷଣ ରହିପାରିବ କି? ଏହି ଭିନ୍ନତା ଓ ବିଭାଜନ ଚାଲିଗଲା। ରାମା, ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନ ସମାପ୍ତି ସମୟରେ ମାତ୍ର ଉଜ୍ୱଳ; ଯେମିତି ଅଅନୁକୂଳ ସମୟରେ ଫୁଲ ମାଲା ଦେଖିବାକୁ ଶୋଭା ପାଏ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଅଅନୁକୂଳ ସମୟରେ ଉଚ୍ଚାରିତ କଥା ଯଥାଯଥ ନୁହେଁ, ସବୁ କିଛି ନିଜ ନିଜ ସମୟରେ ଅନୁକୂଳ। ସମୟ ଅବରୋଧ ଓ ଅନୁମତି ଦେଉଛି; ସବୁ କିଛିର ଫଳ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ଏଭଳି, ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା, ଶୟନାବସ୍ଥାରେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସମୟର ଉତ୍ପାତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାପତି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଯାହା ଏବେ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି। ଯିଏ, ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣର ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ବେଦକୁ ଦେଖିଥାଏ, ଏବଂ ନିଜ ମନର ରାଜ୍ୟରେ ଶାସନ କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣି, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାର ଆକାଶରେ, ପାହାଡ଼ ଦଳ ଭଳି ବିଶ୍ୱ ଆକାଶରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ କିଛି ଜନ୍ମ ନାହିଁ, କିଛି ନାଶ ନାହିଁ; ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଭଳି ବିଶ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମାରେ ବିସ୍ତାରିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଜୀବର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟର ମିଶ୍ର, ସେହିପରି ସବୁ ଜୀବ, ନାଗ କିମ୍ବା ଦାନବ ହେଉ। ଏହା ଚେତନାର ଭ୍ରମ ମାତ୍ର; ଏହିପରି ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅସତ୍ୟ; ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କୀଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଶେଷ ହୁଏ, ଅନୁଭବ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କୀଟ ମଧ୍ୟ ତେଉଁପରି; କିନ୍ତୁ କୀଟ ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର କାର୍ଯ୍ୟରେ ସୀମିତ। ଜୀବରେ ଯେଉଁ ଜୀବନ, ଅବସ୍ଥୁ ସେପ୍ରତି ଆକାର୍ଷଣ ଭଳି, ସେହି ହେଉଛି ତାହାର ପୁରୁଷତ୍ୱ, ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ, ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ। ବ୍ରହ୍ମାର ସୃଷ୍ଟିରୁ କୀଟର ନାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେତେବେଳେ ମନ ମାତ୍ର ଭ୍ରମ ଶେଷ ହୁଏ, ଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟି ମାତ୍ର ରହିଯାଏ। ଜ୍ଞାତା, ଜ୍ଞାନ ମାଧ୍ୟମ ଓ ଜ୍ଞେୟ ବସ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନାହିଁ, ତେବେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଏକତାର ମତ ମାନେ ଆକାଶର ମାଳତୀ କିମ୍ବା ଖରା ଶଙ୍ଖ ଭଳି ଅସତ୍ୟ। ବ୍ରହ୍ମାର ଦୃଢ଼ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର; ଯେପରି ରେଶମ କୀଟ ନିଜ ଲାଲା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆକୃତି ଦେଖାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଯାହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖିଥାଏ, ସେହି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞଙ୍କର ନିଶ୍ଚିତ ଅବଗାହନ। ଯାହା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେ ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱ ବିନା କ୍ଷଣ କିମ୍ବା ଯୁଗ ରହିପାରିବ ନାହିଁ; ଏହା ତତ୍ତ୍ୱର ନିଶ୍ଚିତ ଅବଗାହନ। ଯାହା ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, ସେ ଅସତ୍ୟ; ଅସତ୍ୟ ମାତ୍ର ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଅସତ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେ, ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ସୃଷ୍ଟି ଅଛି; ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ସବୁଠାରେ ଅଛି; ସତ୍ୟରେ, ସବୁ ଜୀବ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ବା ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର। ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର ଭିତରେ, ବାହାରେ, ଉପରେ, ତଳେ, ଜ୍ଞାତା, ଜ୍ଞାନ ମାଧ୍ୟମ ଓ ଜ୍ଞେୟ ଭାବରେ ଅଛି; ଏହିପରି ଏହା ଜ୍ଞାତାର ଅବସ୍ଥା ନେଉଛି। ସେହି ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏକ ଭାବରେ, ସମ୍ୟକ୍ ସମତାରେ, ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଠାରୁ ଉପରେ, ସଦା ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ। ଏଠାରେ, ପ୍ରାଚୀନ ଏହି କଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ—ଏକ ଦେଉଁଥିବା ଦାନବୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ବିଶାଳ ପ୍ରଶ୍ନମାଳା। ହିମାଲୟର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ, କଳା ପାହାଡ଼ର ଭୟଙ୍କର ସାଲଭଞ୍ଜିକା ଭଳି, କାର୍କଟୀ ନାମକ ଦାନବୀ ଅଛି। ସେ, ବିଷୂଚିକା ନାମରେ ପରିଚିତ, ନ୍ୟାୟରେ ଦୁଃଖିତ, ଶରୀରରେ କ୍ଷୀଣ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ତର୍କରେ କ୍ଷୟିତ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଦୁଇଟି ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଦେଉଛି, ନାକର ଦୁଇଟି ଧୂଁଆରେ ଭରିଯାଇଛି, ଗା ନିଳ ଚିର ଭଳି, ରାତିର ଅନ୍ଧାର ଭଳି ଶରୀରରେ ବନ୍ଧା। କୁହୁଡ଼ ଭଳି ପୋଶାକ, ମୁଣ୍ଡରେ ଘନ ମେଘ ଭଳି ଚାଦର, ଅଂତର୍ବସ୍ତ୍ର ଝୁଲିଥିବା ବୃଷ୍ଟି ମେଘ ଭଳି, ସଦା ଅନ୍ଧାରର ପତାକା ଉଠାଇ ରହିଛି।