ଏହି ସଂସାର କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ! ଦେଖିବାକୁ ଅସଲି ନୁହେଁ, ତଥାପି ଏହା ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ ଏହା ସତ୍ୟ; ଏହା କେତେ ବିସ୍ତୃତ, ସ୍ପଷ୍ଟ, ପ୍ରଭେଦମୟ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ବ୍ରହ୍ମରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେଖାଯିବା ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକର ମୂଳ ଅନୁଭୂତି ଅଛି, ସେଠାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଗୋଷ୍ଠୀ ଭାବେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ଏହା ଏମିତି ଅନେକ ଅଣୁ ଗୁଡ଼ିକର ଏକ ଗୁଛ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଶୁଣାଯାଏ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଜୀବ କିପରି ଏହି ମିଥ୍ୟା ଦୁନିଆଁରୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଏ, ସ୍ୱୟଂ କିପରି ନିଜରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ ଏବଂ ସ୍ୱାଭାବିକ ସିଦ୍ଧି କିପରି ଆସେ—ଏହି ଗୁପ୍ତତା ଖୋଲିଦିଅ। ଏହାର ଆକୃତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ, ଏହି ନିଜ ସ୍ୱରୂପରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ଏହା କେବେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏନାହିଁ, ତଥାପି ଏହା ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ ଯେ ଏହା ସାକ୍ଷାତ୍ ଅନୁଭୂତ। ଏଠି ଏମିତି ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁର ହୃଦୟରେ "ହୁଲ୍ଲାସ", "ସଭୁଲ୍ଲୋ", "ଘୁଲ୍ଲାଘ" ଭଳି ଶବ୍ଦ ଉପଜିଯାଏ, ସେପରି ଜୀବ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମରେ ଉପଜିଯାଏ। ଏହା ଅସତ୍ୟ, ପବିତ୍ର ଓ ମାପଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ତଥାପି ଏହା ସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଦୃଶ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ବିସ୍ତାର। ଯେପରି ଚିନ୍ତନ ଓ କଳ୍ପନା ରେହିଥିବା ଜୀବ ଶୀଘ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ହୁଏ, ଏହିପରି ଚିନ୍ତନ ଓ ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱରୂପ ମନ ଭିତରେ ଜୀବ ଶୀଘ୍ର ମନ ହୁଏ। ମନ ମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରା, ଏହା ଶୀଘ୍ର ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅନୁଭୂତି କରେ; ଏହି ଗଠନ ଏକ ହାଲୁକା ପବନ ଭଳି ଆକାଶରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ଶୂନ୍ୟତାକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଏକ ଆବଶ୍ୟକ ଅଣୁ ଭଳି; ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ କାଳର ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ଜୀବ "ମୁଁ କିଏ?" ଏହି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଓ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ଅନୁଭୂତି କରେ; ଚେତନା ବସ୍ତୁ ଓ ଶବ୍ଦର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ଜାଣିପାରେ। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସେ ସ୍ୱାଦ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ "ରସ ଭାଷା" ନାମକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏବଂ "ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଦୃଷ୍ଟି" ନାମକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଆସେ। ଏପରେ ସେ ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନାକର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେ; ସେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛି, ସେଠି ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ। ଏଭଳି ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା, କାଉଁ ଓ ତାଳପତ୍ରର ଅପରିଚିତ ମିଳନ ଭଳି, ନିଜ ଭିତରେ ଉପଜୁଥିବା ବିଶେଷ ଗଠନକୁ କ୍ରମେ ଅନୁଭବ କରେ। ସେ ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ, ଯାହା ସତ୍ୟ ହେଉଁ ବା ମିଥ୍ୟା, ଥିବା ବା ନଥିବା। ସେ ଚର୍ମ ଓ ଶବ୍ଦ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ପର୍ଶର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତି, ଓ ଜିଭା ଦ୍ୱାରା ରସର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତି ଅନୁଭବ କରେ। ଚକ୍ଷୁର ଦ୍ୱାରା ରୂପର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତି ଓ ନାସିକାର ସ୍ୱରୂପ ଦ୍ୱାରା ଘ୍ରାଣର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତି ଅନୁଭବ କରେ। ଏଭଳି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ଏହି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରକାଶିତ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ; ସେ ଦେହରେ "ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ" ନାମକ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଅନୁଭବ କରେ। ଏଭଳି, ହେ ରାଘବ, ପ୍ରାଚୀନ ଜୀବ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଜୀବ ପାଇଁ, ଏହି ଦେହରେ ଅପାର ଆତ୍ମା, ଯାହା ଚର୍ମ ମାନେ ଯାଏ, ଉପଜାଏ। ଅବିବର୍ଣ୍ୟନୀୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ୱରୂପ, ଯାହା ଚର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଥିରେ ଯାଇଥିବା ଭାବ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବେଁଠିଁ ଯାଏନାହିଁ—ଏହି ସବୁ ଆତ୍ମାର କଳ୍ପନାର ଶକ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଏକ ଜୀବ ସାକ୍ଷାତ୍ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବୁଝିଯାଏ ଯେ ଜ୍ଞାତା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ ବ୍ରହ୍ମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ସେତେବେଳେ ଚର୍ମ ବିଷୟର କଥା କ’ଣ ଅର୍ଥ ରଖେ? ସେଇ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ। ବ୍ରହ୍ମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅନୁଭୂତି ଥିଲେ, ଚର୍ମର ଅନ୍ୟତା ଦେଖାଯିବ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର ଜାଣିଲେ, ତାହା ଛଡ଼ା କିଛି ଅନ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ। ଯଦି ବ୍ରହ୍ମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅନୁଭୂତି ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେବେ ମୋକ୍ଷ ବା ଚିନ୍ତା କ’ଣ ଅର୍ଥ ରଖେ? ଏହି ସବୁ ଭେଦ ଓ ବିଭାଜନର ଅବସାନ ହେଉ। ହେ ରାମ, ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନ କେବଳ ସମାପନ ସମୟରେ ଇଁଠି ଚମକେ; ଯେପରି ଅଫସର ଛଡ଼ା ଫୁଲ ମାଳା ଶୋଭା ପାଏନାହିଁ, ସେପରି ଅସମୟରେ କହାଯାଇଥିବା ଶବ୍ଦ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସମୟ ଅନୁସାରେ ମାତ୍ର ସବୁଠି ଉପଯୁକ୍ତତା ଥାଏ। ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ସମୟ ଅବରୋଧ ଓ ଅନୁମତି ଦେଉଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଏହିପରି, ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା, ଶୟନାବସ୍ଥାରେ ଥିବା ସ୍ୱପ୍ନଦ୍ରଷ୍ଟା ଭଳି, ସମୟ ଗତିରେ ନିଜର ସୃଷ୍ଟିକାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଯାହା ଏବେ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି। ଯିଏ "ଓଁ" ଉଚ୍ଚାରଣର ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ବେଦକୁ ଦେଖେ, ଏବଂ ନିଜ ମନର ରାଜ୍ୟରେ ଶାସନ କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ଏହି ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣି, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଆକାଶରେ ପାହାଡ଼ ଗୁଛ ଭଳି ଏହି ସଂସାର ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ କିଛି ଜନ୍ମ ନୁହେଁ, କିଛି ନାଶ ନୁହେଁ; ଏହି ସଂସାର ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଭଳି ବ୍ରହ୍ମରେ ବିସ୍ତୃତ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଜୀବଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମିଶ୍ର; ସେପରି ସର୍ପ, ଦାନବ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ। ଏହା କେବଳ ଚେତନାର ଭ୍ରାନ୍ତି; ଏପରି ଉପଜିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଅସତ୍ୟ; ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କୀଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଶେଷ ହେଲେ ଚେତନା ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ। ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଉପଜିଥାଏ, ସେପରି କୀଟ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ କୀଟ, ଥୂଲ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ କ୍ରିୟାର ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦ୍ୱାରା, ସୀମିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି। ଯେଉଁ ଜୀବରେ ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକର ଆକୃତି ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଅଛି, ସେଇ ତାହାର ପୁରୁଷତ୍ୱ, ତାହାର ସାର, ତାହାର କ୍ରିୟା। ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିରୁ କୀଟ ନାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେତେବେଳେ ମନ ମାତ୍ର ମାୟା ଶେଷ ହୁଏ, ଶୁଦ୍ଧ ଦର୍ଶନ ମାତ୍ର ରହିଯାଏ।