ଏହି ପବିତ୍ର ଚେତନାରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଓ ଏହି ଚେତନାରେ ଏହା ଶୋଷିତ ହୁଏ; ଏଠାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମାନେ ଏକ ସୂତ୍ରରେ ଗଠିତ ମଣିମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଆକାଶ କିଛି ବାଧା ଦେଉ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଗଛର ବୃଦ୍ଧିର କାରଣ ହୁଏ, ସେପରି ଚେତନା କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ନାହିଁ କିନ୍ତୁ ଏହି ଜଗତର ଉଦ୍ଭବ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱର କାରଣ ହୁଏ। ଯେପରି ଲୋହା ଆଇନା ପାଖରେ ରହି ଚିତ୍ରର ଉଦ୍ଭବ କାରଣ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ବସ୍ତୁ ଦେଖିବାର ସମ୍ଭବନା ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ଏକ ବିଉ ପରି, ଯାହା ଅଙ୍କୁର ଓ ପତ୍ର ମାନେ ଦ୍ୱାରା ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଜଗତ, ମନ ଓ ଜୀବ ମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଓ ମନର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ଯେପରି ବିଉ ନିଜରୁ ଫଳ ଦେଇ ପୁନଃ ବିଉ ହୁଏ, ସେପରି ଚେତନା, ଚେତନାର ବସ୍ତୁ ଓ ମନ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଜୀବ ନିଜର ସ୍ବଭାବିକ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥାଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଯେପରି ବିଉ ଓ ଗଛର ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଲୋକର ମନ ଓ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦର ମନ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ବିଭେଦ ନାହିଁ। ତଥାପି, ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଆତ୍ମାର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ନିଜ ସ୍ବଭାବ ଦିପ୍ତିମାନ ହୁଏ; ଏହା ଏକ ଦୀପ ପରି ଆକୃତିର ଶୋଭା ଦେଖାଏ, ତେଣୁ ଚେତନାର ଆଲୋକ ପ୍ରକାଶ ହୁଏ। ମାଟି ଭିତରେ ଯାହା ଉପସ୍ଥିତ, ଏହା ଆକାଶ ହୁଏ; ଏହିପରି, ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନକୁ ଖୋଜାଯାଏ, ସେହି ଅଜ୍ଞାନ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦର ସ୍ବରୂପ ହୁଏ। ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ତାହାର ଅଂଶର ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦର ଆକାଶରେ ଜଗତ ଅନେକ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ସମସ୍ତ; ଏହି ଜଗତ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଯେଉଁ ବିଉ ଭିତରେ ଫଳ, ପତ୍ର, ଲତା, ଜଣ୍ଡା, ଏବଂ ଆସନ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି। ଆହା, ଏହି ଜଗତ କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ! ଏହି ଅସତ୍ୟ ଯଥା ଦେଖାଯାଏ, ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା କେତେ ବିଶାଳ, କେତେ ସ୍ପଷ୍ଟ, କେତେ ଭିନ୍ନ, କେତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ! ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟର ସ୍ବରୂପ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଗୁଚ୍ଛ, ଏହା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଅଣୁ ଗୁଚ୍ଛ ପରି ଦିପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ଯେପରି ଶୁଣାଯାଏ। ହେ ପ୍ରଭୁ, କିପରି ଏହି ଜୀବ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଛି, କିପରି ଆତ୍ମା ନିଜରେ ସ୍ଥିତି ନେଉଛି, ଓ କିପରି ସ୍ବଭାବିକ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ? ଏହାର ଆକୃତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ, ଏହା ନିଜ ସ୍ବଭାବ ର ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହା କେବେ ଅନୁଭବ ହୁଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ନିଜରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏକ ଶିଶୁର ହୃଦୟରେ 'ହୁଲ୍ଲାସ', 'ସଭୁଲ୍ଲୋ', 'ଘୁଲ୍ଲାଂଘ' ଶବ୍ଦ ଯେପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେପରି ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହା ଅସତ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମାପିଯୋଗ୍ୟ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଯାହାର ସ୍ବଭାବ ବିସ୍ତାର। ଯେପରି ଜୀବ ତାହାର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ହୁଏ, ସେପରି ଜୀବ ଶୀଘ୍ର ମନ ହୁଏ, ଯାହାର ସ୍ବଭାବ ଭାବିବା ଓ ଜାଣିବା। ମନ କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ, ଏହା ନିଜ ସ୍ବଭାବରେ ନିଜକୁ ଜାଣିଥାଏ; ଏହି ମଣ୍ଡଳ, ବାୟୁର ଝୁଟି ପରି, ଆକାଶରେ ଚମକିଯାଏ। ଏହି ଶୂନ୍ୟତାକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ଅଣୁ ପରି; ଏହାର ସ୍ବଭାବ ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହୋଇ, ନିଜରେ ସ୍ଥିତ ଅଛି। ଜୀବ 'ମୁଁ କିଏ?' ପରି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଏବଂ ଅଙ୍ଗ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭବ କରେ; ଜ୍ଞାନ ବସ୍ତୁ ଓ ଶବ୍ଦର ତଥ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେ। ଏପରି ଜ୍ଞାନରେ, ସେ ରୁଚି, ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଅନୁଭବ କରେ, ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରି ଏକ ଅନୁଭୂତି ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖେ, ଯାହା ଭାବନାର ଜିହ୍ବା ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ଜୀବ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ଦୃଷ୍ଟି ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ଏପରି ଜ୍ଞାନରେ, ସେ ନାକର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେ; ଯେଉଁଠି ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଅଛି। ଏହିପରି, ଦେହୀ ଜୀବ କାକ ଓ ତାଳର ଅନିମିତ ସଂଯୋଗ ପରି, ନିଜ ଭିତରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏଥିବା ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଦୀରେ ଦୀରେ ଅନୁଭବ କରେ। ସେ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଶବ୍ଦର ଅଂଶ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଚିହ୍ନିଥାଏ, ଏହା ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିତ୍ୱ ହେଉ। ସେ ଚର୍ମ ଓ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ପର୍ଶର ଅଂଶ ଚିହ୍ନିଥାଏ, ଏବଂ ଜିହ୍ବାର ଅବଜେକ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ରୁଚିର ଅଂଶ ଅନୁଭବ କରେ। ସେ ଚକ୍ଷୁର ଅବଜେକ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଆକୃତିର ଅଂଶ ଅନୁଭବ କରେ, ନାକର ନିଜ ସ୍ବଭାବ ଦ୍ୱାରା ଗନ୍ଧର ଅଂଶ ଅନୁଭବ କରେ। ଏପରି, ଏହି ଗୁଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରକାଶ କରିପାରିଥାଏ; ସେ ଦେହରେ ଭବିଷ୍ୟତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାମକ ଖୋଲା ଅଞ୍ଚଳକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିପରି, ହେ ରାଘବ, ଆଦି ଜୀବ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଜୀବ ପାଇଁ, ଦେହରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମା, ଯାହା ସଂସାର ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାଏ, ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଯାହା ବର୍ଣ୍ନନାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସଂସାରର ଭୂମିକା ନେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଯଦିଓ ଦେଖାଯାଏ ଯେ ଚାଲିଯାଏ, ଏହା ତାଳିଯାଏ ନାହିଁ—ଏହି ଆତ୍ମାର କଳ୍ପନାର ଶକ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ନିଜର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିବାକୁ ମିଳେ ଯେ ଜ୍ଞାତା, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାନ ମାନେ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ, ତେବେ ସଂସାର ବିଷୟର କଥା କଣ ଉପଯୁକ୍ତ? ସେହି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ। ସଂସାର ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ଠାରୁ ଅଲଗା, କାରଣ ଅଲଗା ଭାବର ଜ୍ଞାନ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ଏକମାତ୍ର ଜାଣିଲେ, କେବଳ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ଅଛି—ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ଠାରୁ ଅଲଗା ଜ୍ଞାନ ଅସମ୍ଭବ ହେଲେ, ମୁକ୍ତି କିମ୍ବା ଚିନ୍ତନ କଣ? ଏହି ଭିନ୍ନତା ଓ ବିଭାଜନ ଚାଲିଗଲା। ହେ ରାମା, ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନ କେବଳ ଉପସମ୍ହାର ସମୟରେ ଦିପ୍ତିମାନ; ଅସମୟରେ ଫୁଲ ମାଳା, ଶୋଭାପ୍ରଦ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମୟ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଅସମୟରେ ତିଆରି ମାଳା ର ଶୋଭା ନାହିଁ, ସେପରି ଜୀବ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା ଅସମୟର ଶବ୍ଦ—ସମସ୍ତ କଥା ସମୟରେ ଅନୁକୂଳ।