ଏହି ସଂସାରରେ ଏକ ଅଦ୭ତୀୟ ଶକ୍ତି ଅଛି, ଯାହା ପୁରୁଣା ବୟସ୍, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବେଦନାର ମଣିକଠୁରୀ ଭଳି। ସେ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ମଦମାତା ହୋଇ ଖେଳୁଥାଏ। କେବଳ ଏକ କ୍ଷଣ ସେ ନିର୍ମଳ ଓ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଦେଖାଏ, ପୁଣି ଦ୍ୱିତୀୟ କ୍ଷଣ ସେ ଅନ୍ଧକାରର ଏକ ଟିକିରି ଭଳି ହୋଇଯାଏ। ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଏମିତି ଯେ, ଆକାଶର ପଥ ଭଳି ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, କେବେ ଘନ କୁହୁଡ଼ି ଭଳି ହୋଇଯାଏ, କେବେ ପୁନି ହ୍ରସ୍ୱ ଓ ଅପାର। ଶାନ୍ତି ଓ ଅଚଞ୍ଚଳତା ପାଇଁ ଏହି ତୃଷ୍ଣାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ, କାରଣ ଏହା ଘନ ଅନ୍ଧକାର ଭଳି, ଯେପରି ଭୂତପିଶାଚଙ୍କୁ ଦୂର କରିଥାଏ। ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଥିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସଂସାର ଅବାକ୍, ମୌନ, ଏବଂ ଚିତ୍ତ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ବିଖଣ୍ଡିତ ରହିଥାଏ। ତୃଷ୍ଣା ନାମକ ବିଷାକ୍ତ ରୋଗକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଲୋକ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତା ଓ ଚିନ୍ତାର ତୃଷ୍ଣା ଛାଡ଼ିଦିଯାଏ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଏହି ସଂସାରରୁ ଅପସାରଣ ହୁଏ; ଚିନ୍ତା ରୋଗର ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଚିନ୍ତାର ତ୍ୟାଗ। ତୃଷ୍ଣା ଏମିତି ଯେ, ଘାସ, ପଥର, କାଠ ବା ଯାହାକୁ ଲାଭ ଆଶାରେ ଧରାଯାଏ, ସେଠି ଏହା ପୋଖରୀରେ ମାଛ ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇ ଉଠେ। ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଦେହରେ ଏକ ରୋଗର ଭଳି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଓ ଶୀଘ୍ରତାରେ ଗଭୀର ମନ୍ଦିରୁ ମଧ୍ୟ ଜଣେକୁ ଖୋଲିଦିଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଗୋଲାପ ଫୁଲକୁ ଖୋଲିଦେଇଥାଏ। ତୃଷ୍ଣା ଏକ ବାଁସ ଲତାର ଭଳି, ଭିତରେ ଖାଲି, ବାହାରେ ଗଠି, ଦୀର୍ଘ, ଅଙ୍କୁର ଓ କାଂଟାରେ ଭରିଆ, ମୁକୁତ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ। ଏହା କିମ୍ବା ଏତେ ଦୁର୍ଲ୍ଲଘ୍ୟ ଯେ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ମଧ୍ୟ ଏହି ତୃଷ୍ଣାକୁ ଜ୍ଞାନ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା କଟିପାରନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତଳୱାରର ଧାର, ବଜ୍ର ବା ତାପିତ ଲୋହାର ଚିଙ୍ଗା ଯେପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନୁହେଁ, ଏହି ତୃଷ୍ଣା ହୃଦୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଭାବେ ବସିଥାଏ। ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଦୀପ ଶିଖାର ଭଳି—ଟୋପ ତଳେ କଳିମା, ଦେହ ଲମ୍ବା ତେଲରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଏବଂ ଛୁଆଁରେ ଜଳାଇଦିଏ। ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ଦୃଢ଼ ଜ୍ଞାନୀ, ବୀର, କିମ୍ବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ପୁରୁଷ—ତୃଷ୍ଣା ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷଣେ ତୂଳିକା ଭଳି ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଦିଏ। ଏହି ତୃଷ୍ଣା ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଅତିବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟ ଭଳି—ଘନ, ଭୟଙ୍କର, ମେଘ ଓ ଧୂଳିର ଦଳ, ଘନ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଭାରି କୁହୁଡ଼ିରେ ଛାଏ। ତୃଷ୍ଣା ଏମିତି ଯେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଗରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିବା ଦୁର୍ଲ୍ଲଭ, ଏହା ଦୁଧ ଶାଗର ତଳେ ତରଙ୍ଗ ମାଳା ପରି ଚଞ୍ଚଳ ଭାବେ ଦେଖାଏ, ମଧୁର ତଥା ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏହି ଦେହ ଭିତରେ ଆର୍ଦ୍ର, ଅତି ଜଟିଳ ଗଠନ, ଚିରଯାତ୍ରା ଓ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହା ସଂସାରରେ ଅବିରତ ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଦୁଃଖର କାରଣ। ଅଜ୍ଞାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଦେହ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଭଳି ଦେଖାଏ, ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାର ଦେଖାଇଥାଏ; ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା କେବେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, କେବେ ନିଚ ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ନ ଜଡ଼, ନ ଚେତନ, କେବଳ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହି ଦେହ ଜଡ଼ତା ଓ ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ଜୁଲିଥାଏ, ଅସ୍ଥିର ଆଶାରେ ତଳମୁଳ ହୋଇ ରହିଯାଏ, ଏହି ଦେହ ନ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ନ ମୂର୍ଖ, କେବଳ ମାୟା ପ୍ରଦାନ କରେ। ଏହି ଦେହ କିଛି ସୁଖ, କିଛି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ; ଏପରି ନିଚ, ନିର୍ଗୁଣ ଦେହ ଭଳି ଦୟନୀୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଦେହ ନିରନ୍ତର ଆସିଯିବା ଓ ଯିବାରେ ଲାଗିଥାଏ, ଦାନ୍ତ ଓ କେଶରେ ଶୋଭିତ, ମୁହଁର ଫୁଲ ଭଳି ହସେଇ ରହିଥାଏ। ଏହାର ବାହୁ ଶାଖା ଭଳି, ଅସ୍ଥିର ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସୁପୋଷିତ, ମୁଣ୍ଡ ଗଛର ବଡ଼ ଫଳ ଭଳି ଗଳାର ଉପରେ ବସିଛି, ଆଖି ମଧୁମକ୍ଷିକା ଝୁଣ୍ଡ ଭଳି। ହାତ-ପାଉଁ କିଶଳୟ, ଶିରା ରକ୍ତ ଓ ରସର ଝରଣା, ଗୋଡ଼ ଟେକି, କର୍ମ ଚିଡ଼ିଆମାନଙ୍କର ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳ। ଏହି ଦେହ ଗଛ ତାଳ ଛାୟା ଭଳି ଅନେକ ଜୀବ ଯାତ୍ରୀଙ୍କର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ; କେଉଁଠି କାହାର, କେଉଁଠି ଅନ୍ୟର—ଏଠାରେ କିଏ ସ୍ୱଜନ, କିଏ ପରଜନ? ଏହି ଦେହ କେବଳ ଭାର ବୋଝିବା ପାଇଁ ନିତ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଧରାଯାଏ, ତେଣୁ କେଉଁଠି ଏହାକୁ ଆତ୍ମା ଭାବିବେ? ଯେପରି କିଏ ନିଜକୁ ନାଁ ଦେଉଛି ନାଁ ଏକ ନୌକା କିମ୍ବା ଲତା। ଏହି ଦେହ ଏକ ଶୂନ୍ୟ ଅରଣ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଗଭୀର ଗର୍ତ୍ତ ଓ ଗୁହା ଅଛି, ଅନେକ କେଶ ଗଛ ଭଳି ଛିଆଁ ଅଛି; ଏଠାରେ କିଏ ଆଶ୍ରୟ ନେବେ? ଦେହ ଚାମ, ନସା ଓ ଅସ୍ଥିର ଦୃଢ଼ ବସ୍ତ୍ର ଭଳି, ମୁଁ ଏହି ଦେହ ଭିତରେ ଏକ ବିଲାଇ ଭଳି ଚିରନ୍ତନ ଶବ୍ଦରେ ରହୁନି। ମନର ବାନର ଏହି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ, ଚିନ୍ତାର ଝୁଣ୍ଡ ଭଳି ଆକୃତି ନେଇଥାଏ, ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖର କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଆହତ। ଏହି ଦେହ ତୃଷ୍ଣା ସର୍ପର ଘର, କ୍ରୋଧ କାଉଁଠି ତିଆରି ଘର, ହସ ହେଉଛି ଫୁଲ, ଗଛ ଭଳି ଦେହ ଶୋଭାମାନ, ସୁକୃତ ଓ ଦୁଷ୍କୃତ ଫଳ ଧାରଣ କରେ। ଦେହର ତଣ୍ଡ ଦୃଢ଼, ବାହୁର ଜାଲ ବିଶିଷ୍ଟ, ହାତ ମଧୁର କିଶଳୟ ଭଳି, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ କିଶଳୟ ଯାହାକୁ ବାୟୁ ଭଳି ଉଡ଼ାଇ ଦେଉଛି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଚିଡ଼ିଆମାନେ ଏହି ଦେହକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଗୋଡ଼ ଗୋଟି ଭଲ, ଚର୍ମ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଉଚ୍ଚ, ନିଜ ହ୍ରଦୟ ଝିଲିକର ଛାୟାରେ ଶୋଭିତ, ଅଭିଲାଷା ଯାତ୍ରୀ ଏଠାରେ ଆସିବା-ଯିବା କରନ୍ତି। ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଘାସ ତାଳ ଭଳି ଦୀର୍ଘ କେଶ ଶୋଭିତ, ଭିତରେ ମୁଦ୍ରା ଜର୍ଜର ବୃଦ୍ଧ ଗୃଧ୍ର ରହିଛି। ଏହି ଦେହ ଦୃଢ଼ ନୁହେଁ, ଅଭିନବ ବୃତ୍ତିର ଜାଲରେ ମୂଳିତ, ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଦେହ ମୋ ପାଇଁ ସୁଖର କାରଣ ନୁହେଁ। ଏହି ଦେହ ଅହଂକାର ନାମକ ଗୃହସ୍ଥର ବଡ଼ ଘର; ଏହା ଭଙ୍ଗ ହେଉ କି ଅଚଳ ରହୁ, ତାହାର ସ୍ଥିତି ମୋ ପାଇଁ କିଛି ମାନ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁନି। ଏହି ଦେହର ଘର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଗାଁ ଗାଈ ଭଳି ଶାରି ଦେଇଛି, ଅନ୍ତଃକୋଠା ଅସ୍ଥିର ତୃଷ୍ଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ କାମନାର ଦୌଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦଗ୍ଧ, ମୋତେ ଆକର୍ଷଣ କରେନାହିଁ। ଏହି ଦେହର ଘର, ଅସ୍ଥି ଓ କାଠ ଭଳି ଯୋଡ଼ା ଅଙ୍ଗ, ଅନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା, ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।