ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ କେବଳ ମନର ମାୟାମୟ ବିସ୍ତାର ମାତ୍ର; ଯାହାକୁ ଜୀବନ ବୋଲାଯାଏ, ସେଠାରେ ଜଳର ଗତି ପରି ଏକ ଦ୍ରୁତ ଝଲକ ଦେଖାଯାଏ। ଶିବଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ, ଆଦି କାରଣରୁ ଚେତନା ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ, ସମୁଦ୍ରରୁ ଜଳର ଲହରୀ ଉଠିବା ପରି ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନାର ସ୍ପନ୍ଦନରୁ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ଚକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ମନର ଲହରୀକୁ ଛୁଏ; ବ୍ରହ୍ମର ସମୁଦ୍ରରେ ଚେତନାର ଜଳ ତାର ରେ ଶୃଷ୍ଟିର ଫେନ ଉପଜାଏ। ଯେପରି ଏକ ସିଂହ ନିର୍ମଳ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସମତାରେ ଅଳ୍ପ ହାଁଥି ଦେଉଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମରେ ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଚେତନାକୁ 'ଚିତ୍' ବୋଲାଯାଏ, ଜ୍ଞାନକୁ 'ଚେତ୍ୟମ୍', ଜୀବକୁ ମନର ଇଚ୍ଛାର ରୂପ ବୋଲାଯାଏ, ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଅହଂକାରକୁ 'ଅହଂକାର', ମୋହକୁ 'ମାୟା' ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ ମନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏବଂ ଏଭଳି ଏହି ଜଗତକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ପରି। ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟିଦୋଷ ଥିବା ଲୋକ ଖାଲି ଆକାଶରେ ମୁକ୍ତା ବା ତାରା ଦେଖେ, ବା ସ୍ୱପ୍ନରେ ଭ୍ରମ ହୁଏ, ସେପରି ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ଚକ୍ର ଭ୍ରମ ଦେଖାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଶାନ୍ତ, ସମତାରେ ବସିଥାଏ; ସେ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି, ଯଦିଓ ଦେଖୁଥିବା ପରି ଲାଗେ, ଏହି ମନର ମାୟାକୁ, ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ପରି। ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାକୁ ସଂସାର ବୋଲାଯାଏ; 'ମୁଁ' ବୋଧକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ବୋଲାଯାଏ; ମନ ହେଉଛି ସୁଷୁପ୍ତି, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାକୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚତୁର୍ଥାତୀତ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ବସିଥାଏ, ସେଉଁଠି ସେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁନାହାନ୍ତି। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ ସେଠାକୁ ଏହି ସମସ୍ତ ପୁନଃ ବିଲୀନ ହୁଏ; ଏଠିରେ ଏହି ଜଗତ ବିକାଶ ପାଏ, ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁକ୍ତା ମାଳା ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଆକାଶ ଅନ୍ୟ କିଛିକୁ ବାଧା ଦିଏନାହିଁ, ତେଣୁ ଗଛ ବୃଦ୍ଧିର କାରଣ ହୁଏ, ସେପରି ଚେତନା କିଛି କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ଯେପରି କଞ୍ଚା ଆଇନା ପାଖରେ ଲୋହା ରଖିଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ, ତେଣୁ ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏକ ମଣ୍ଡା ଦାଣା ଯେପରି ଅଙ୍କୁର ଓ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଫଳ ଦିଏ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଦ୍ରବ୍ୟ, ମନ ଓ ଜୀବ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହି ମଣ୍ଡା ଦାଣା ନିଜରୁ ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନା କରି ପୁନଃ ଦାଣା ହୁଏ, ଏହିପରି ଚେତନା, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ମନକୁ ଛାଡ଼ି ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିଯାଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଯେପରି ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଦାଣା ଓ ଦାଣାର ତଫାତ ଅଛି, ସେପରି ଜଗତର ମନ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ମନରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ। ତଥାପି, ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ଆସିଥାଏ, ସ୍ୱରୂପର ଏକତା ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ; ଦୀପ ଆଲୋକରେ ଯେପରି ରୂପର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ମାଟି ତଳେ ଯାହା ଚାପିଯାଏ, ସେ ଆକାଶ ହୁଏ; ଏହିପରି ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନକୁ ଖୋଜାଯାଏ, ସେହି ଉପରେଶ୍ୱର ହୁଏ। ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ ତାଙ୍କର ଅନେକ ଅନୁଅଂଶ ଦେଖି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜଗତ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ; ଜଗତ ଏକ ଅଖଣ୍ଡ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଦାଣା ମଧ୍ୟରେ ଫଳ, ପତ୍ର, ଲତା, ଝାଡ଼ ଓ ଆସନ ସବୁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି। ହେ ଚମତ୍କାର! ଏହି ଜଗତ କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ହେଉଛି ତଥାପି ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ; କେତେ ବିସ୍ତୃତ, କେତେ ନିର୍ମଳ, କେତେ ସ୍ପଷ୍ଟ, କେତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ! ବ୍ରହ୍ମରେ, ଦୃଶ୍ୟର ସାର୍ଥକତା ହେଉଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଗୁଚ୍ଛ, ଏହା ଅନିବାର୍ୟ କଣାଗୁଡ଼ିକର ଗୁଚ୍ଛ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଶୁଣାଯାଏ। ହେ ପ୍ରଭୁ, କିପରି ସେ ଏହି ସଂସାରରୁ ମୁଁ ମୁହଁ ଫେରେ, କିପରି ଆତ୍ମା ନିଜରେ ବସିଯାଏ, ଏବଂ କିପରି ସ୍ୱାଭାବିକ ଲାଭ ହୁଏ, ଏହି କଥା କହନ୍ତୁ। ଏହାର ରୂପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ; କେବେ ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ, ତଥାପି ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେଖାଯାଏ। ଏକ ଶିଶୁର ହୃଦୟରେ ଯେପରି 'ହୁଲ୍ଲାସ', 'ସଭୁଲ୍ଲୋ', 'ଘୁଲ୍ଲାଂଘ' ଭଳି ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମରେ ଜୀବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହା ଅସତ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମାପଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ତଥାପି ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଦୃଶ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ବିସ୍ତାର। ଯେପରି କଳ୍ପନାର ଜୀବ ଶୀଘ୍ର ବ୍ରହ୍ମ ହୁଏ, ସେପରି ଚିନ୍ତା ଓ ଜ୍ଞାନର ମନ ଶୀଘ୍ର ଜୀବ ହୁଏ। ମନ, ଯାହାକି କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ, ଶୀଘ୍ର ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ସମୁଦାୟ, ବାୟୁ ଝଂକାର ପରି, ଆକାଶରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ଏହା ଶୂନ୍ୟତା ଅନୁଭବ କରେ, ନିୟତିର କଣା ପରି; ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଜୀବ 'ମୁଁ କିଏ?' ଭଳି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଅନୁଭବ କରେ, ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗର ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭବ କରେ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ବାରା ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଶବ୍ଦର ନିଜ ଅର୍ଥ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନରେ ସେ ରସ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଅନୁଭବ କରେ, କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ଭାବନାର ଜିହ୍ବା ନାମକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନୁଭୂତି କରେ। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନରୁ ଜୀବ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ଦୃଷ୍ଟି ନାମକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଉପଜାଏ। ଏହିପରି ଜ୍ଞାନରେ ସେ ନାକର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେ; ସେ ଯେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠି ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ଷମତା ରହିଥାଏ। ଏହିପରି ଦେହୀ, କାଉଁ ଓ ତାଳ ପରି ଅପରିକଳ୍ପିତ ସଂଯୋଗରେ, ନିଜ ଭିତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏଥିବା ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଦେଖେ। ସେ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତି ଚିହ୍ନିଥାଏ, ସେଠି ସେହି ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ-ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଯାହା କି ଥାଏ।