ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି—ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ମନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ସ୍ପନ୍ଦନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହା କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ବିଷୟ ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ ନୁହେଁ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଅସ୍ପନ୍ଦନ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଏହି ସ୍ପନ୍ଦନରୁ ଚେତନା ସୃଷ୍ଟି ରୂପେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ; ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ପନ୍ଦନ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଏହି ଚେତନା ଅମୃତ ଓ ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ। ଜୀବର କାରଣ, କ୍ରିୟା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପରିଚୟଗୁଡ଼ିକୁ ଚେତନାର ସ୍ପନ୍ଦନର ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ସ୍ପନ୍ଦନ ଅନୁଭୂତି ରୂପ ଥିବା ସ୍ଵରୂପ ଯାହାକୁ ପୁନଃଜନ୍ମର ବୀଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେହି କାରଣ, କ୍ରିୟା ଓ ଜୀବତ୍ୱର ମୂଳ। ଦ୍ୱିତୀୟତା ଭାବ ପ୍ରଭାବରେ ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଚେତନାର ସ୍ପନ୍ଦନ ନିଜର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ। ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଏହି ସ୍ପନ୍ଦନ କେବେ ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ, କେବେ ଏକ ଜନ୍ମ ପରେ ମୁକ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ନିଜ ସ୍ଵଭାବରୁ ଚେତନା ଦ୍ୱିତୀୟତାକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରି, ପରେ ମୋକ୍ଷ, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକର ବନ୍ଧନକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ। ଯେପରି ତମ୍ବା ଅଳଙ୍କାର ରୂପେ ବଦଳିଯାଏ କିନ୍ତୁ ତାହାର ମୂଳ ତମ୍ବା ଅଟୁଟ, ଏଭଳି ଦେହରେ ବିଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଜଡ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଏହା କେବଳ ଅବସ୍ଥାନ୍ତର। ମନ ଏହି ମୃଗମାରୀଚିକାକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖେ, ଯଦିଓ ଏହା ଅଜନ୍ମା ଓ ଅସତ୍ୟ; ଜନ୍ମ ପରେ ‘ମୁଁ ଅଛି’ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ‘ମୁଁ ନାହିଁ’ ଭାବିବା ଭଳି ଏହି ମୃଗମାରୀଚିକାର ଶେଷ ଅବସ୍ଥା। ମନ ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ‘ମୁଁ’ ଓ ‘ମୋର’ ଭାବ ଅସତ୍ୟ ରୂପେ ଦେଖେ, ଏବଂ ଆଶା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ରହିଯାଏ। ଯେପରି ମଥୁରାର ରାଜା ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ ଦ୍ୱାରା ବିଚଳିତ ହୁଏ, ଏଭଳି ମନ ବି ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଏହି ସଂସାର ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ। ସଂସାର ମନର ଆନନ୍ଦମୟ ବିକାଶ ମାତ୍ର; ଜୀବନ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ଏହା ପାଣିର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଦ୍ରୁତ ଜ୍ଵଳିଉଠେ। ଶିବଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନରେ, ଆଦିକାରଣରୁ ଚେତନା ଜ୍ଞାନ ଦିଗରେ ଅନୁକୂଳ ହୁଏ, ଏହା ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠୁଥିବା ତରଙ୍ଗ ଭଳି ମୃଦୁ ଭାବରେ ଉଦିତ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ପନ୍ଦନରୁ ଜୀବ ଚକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମନର ତରଙ୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚି, ବ୍ରହ୍ମ ସମୁଦ୍ରରେ ଚେତନା ଜଳରୁ ସୃଷ୍ଟିର ବୁଡ଼ବୁଡ଼ି ଉପଜେ। ସିଂହର ମୃଦୁ ଜମାଇ ଭଳି, ଶାନ୍ତ ଓ ସମତାମୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ବ୍ରହ୍ମରେ ଜ୍ଞାନ ରୂପେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ। ଚେତନାକୁ ‘ଚିତ୍’, ଜ୍ଞାନକୁ ‘ଚେତ୍ୟମ୍’, ଜୀବକୁ ଇଚ୍ଛାର ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ମନ, ବୁଦ୍ଧିକୁ ଜ୍ଞାନ, ଅହଂକାରକୁ ‘ଅହଂକାର’, ମାୟାକୁ ‘ମାୟା’ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି। ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ମନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଏହିପରି ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସଂସାରକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ କରେ, ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଦୃଶ୍ୟ। ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଲୋକ ଯେପରି ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ମୁକ୍ତା କିମ୍ବା ତାରା ଦେଖେ, ଏବଂ ସ୍୵ପ୍ନରେ ଯେପରି ଭ୍ରମ ହୁଏ, ଏଭଳି ମନ ଚକ୍ର ଭ୍ରମଣ କରେ। ପରିଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଥାଏ; ଦେଖୁନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେଖୁଥିବା ପରି ଏହି ମନ ମୃଗମାରୀଚିକାକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନର ଭ୍ରମ। ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ସଂସାର, ‘ମୁଁ’ ଭାବ ସ୍୵ପ୍ନ, ମନ ସୁଷୁପ୍ତି, ଏବଂ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାକୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ। ଏହି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଲେ, ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲୋକ ଆଉ ଶୋକ କରେନାହିଁ। ସମସ୍ତ କିଛି ଏହିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଏହିଠାରେ ଲୟ ହୁଏ; ଏଠାରେ ସଂସାର ବିସ୍ତୃତ, ଯେପରି ମାଳାର ମଣି ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକଟିତ। ଯେପରି ଆକାଶ କିଛି ଅଟକାଏନାହିଁ, ତେଣୁ ଗଛ ବଢ଼ିବାର କାରଣ ହୁଏ, ଏଭଳି ଚେତନା କିଛି କରିନାହିଁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସଂସାରର କର୍ତ୍ତା ଓ କାରଣ ହୁଏ। ଲୋହା ନିକଟରେ ଥିଲେ ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୁଏ, ସେପରି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ବିଷୟ ଦେଖିଯାଏ। ଯେପରି ବିଉ ମୁଳ, ପତ୍ର ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା ଫଳ ଦିଏ, ଏଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ବିଷୟ, ମନ ଓ ଜୀବ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ବିଉ ନିଜରୁ ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ଆଉଥରେ ବିଉ ହୁଏ, ଏଭଳି ଚେତନା, ବିଷୟ ଓ ମନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ ସ୍ଵରୂପରେ ବସିଥାଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଗଛ ଭିତରେ ଥିବା ବିଉ ଓ ନିଜେ ବିଉ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସଂସାର ମନ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ମନ ମଧ୍ୟରେ ଏଭଳି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ତଥାପି, ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହେଲେ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମାର ସ୍ଵରୂପ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ରୂପର ଶୋଭା ଦେଖାଯାଏ, ଏଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଆଲୋକ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ମାଟି ଭିତରେ ଯାହା ଗୁଡ଼ିଏ, ସେ ଆକାଶ ହୁଏ; ଏଭଳି, ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନକୁ ଖୋଜାଯାଏ, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତମ ହୁଏ। ଯେପରି ସ୍ଫଟିକ ନିଜ ଅଣୁ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ଯଦିଓ ଏହା ପରିଶୁଦ୍ଧ, ଏଭଳି ବ୍ରହ୍ମ ମହାକାଶରେ ସଂସାର ବିଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମ ସବୁକିଛି, ସଂସାର ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ମାସ, ଯେଉଁଥିରେ ବିଉ ଭିତରେ ଫଳ, ପତ୍ର, ଲତା, ଜଂଗଲ ଓ ଆସନ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି। ହା, ଏହି ସଂସାର କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଯେଉଁଥିରେ ଅସତ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; କେତେ ବିସ୍ତୃତ, କେତେ ସ୍ପଷ୍ଟ, କେତେ ଅଲଗା, କେତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ! ବ୍ରହ୍ମ ଭିତରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟର ସାର, ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ, ଏହା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ କଣାଙ୍କ ଗୁଛ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ଵଳିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ। ହେ ପ୍ରଭୁ, କିପରି ଜୀବ ଦୂରେ ହେଉଛି, କିପରି ଆତ୍ମା ସ୍ଥିର ହୁଏ, ଓ କିପରି ସ୍ଵାଭାବିକ ଲାଭ ହୁଏ, ଏହି ଉପାୟ କୁହନ୍ତୁ। ଏହାର ସ୍ଵରୂପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ, ନିଜ ସ୍ଵଭାବ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; କେବେ ବି ଅନୁଭୂତ ନହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଶିଶୁର ହୃଦୟରେ ‘ହୁଲ୍ଲାସ’, ‘ସଭୁଲ୍ଲୋ’, ‘ଘୁଲ୍ଲାଂଘ’ ଶବ୍ଦ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉପଜେ, ଏଭଳି ଜୀବ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମରେ ଉପଜେ।