ଏଠି, ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ତୃଣ ସମାନ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଅଭିଲାଷାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଛାଡ଼ିବାରେ କେଉଁଠି କଷ୍ଟ ଅନୁଭବ ହୁଏ? ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଅଭିଲାଷା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଠି ଏହାକୁ ଅଲଗା କରି, ଅନାସକ୍ତ ମନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯାହା ଆସେ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ କି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚଳ ରୁହ। ଯେପରି ବିଲ୍ବଫଳ ହାତରେ ଏବଂ ପାହାଡ଼ ଚକ୍ଷୁ ପାଖରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଶ୍ୟମାନ, ସେପରି ସ୍ୱରୂପର ଅଜନ୍ମ ସ୍ୱଭାବ ଏହି ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହି ଆତ୍ମା ଏକାକି ଏଇ ସଂସାରରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ସାହିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅପରିମିତ ରହିଥାଏ; ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ଅଜାଣିଲେ ଏହି ମନ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ। ଏହି ଜୀବ, ଯିଏ ମନ ସହିତ ମିଶିପାରେ ନାହିଁ, ସେ କିଏ, କିଭଳି ଏହି ପରମାତ୍ମାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏହି ବିଷୟ ଆଉଥରେ କହ। ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଇଶ୍ୱର, ସବୁ ଶକ୍ତିରେ ଶୋଭିତ; ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ପ୍ରକାଶିତ, ସେଇ ଶକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଜାଣେ ଏହି ଚେତନାକୁ, ଯାହା ଜାଗୃତିର ନିଜ ଗୁଣ; ଏହାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଇଚ୍ଛାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ଚେତନା ନିଜେ ପ୍ରଥମେ ଦ୍ୱୈତକୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ କାରଣ ଭାବେ କଳ୍ପନା କରି, ପରେ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ସତ୍ତାର ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ଅନୁଭବ କରେ। ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, 'ଭାଗ୍ୟ' କଣ? 'କର୍ମ' କଣ? ଏବଂ 'କାରଣ' କଣ? ଏଠି କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଛି, ଯାହା କ୍ଷୁବ୍ଧ ଓ ଅକ୍ଷୁବ୍ଧ ଦୁଇ ରୂପରେ; ଆକାଶରେ ବାତାସ ପରି, ଏହାର କ୍ଷୁବ୍ଧତାରୁ ଆନନ୍ଦ ଜନ୍ମେ, ନଥିଲେ ଶାନ୍ତି ଅଛି। ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ମନ ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଏହାକୁ 'ସ୍ପନ୍ଦନ' ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କୁହନ୍ତି; ଏହା ଅବସ୍ଥା ନ ନେଲେ ଏହା 'ନିଷ୍ପନ୍ଦନ'। ସ୍ପନ୍ଦନରୁ ଚେତନା ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ, ନିଷ୍ପନ୍ଦନରେ ଏହା ଅନନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମା। ଜୀବର କାରଣ, କର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡ଼ିକୁ ଚେତନାର ସ୍ପନ୍ଦନ ନାମ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ଅନୁଭୂତିର ସ୍ପନ୍ଦନ, ଏହି ହେଉଛି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ବୀଜ, ଏହାକୁ କାରଣ, କର୍ମ ଓ ଜୀବତ୍ୱ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଚେତନାର ଦ୍ୱୈତ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏହି ସ୍ପନ୍ଦନ ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟ ଅନୁଭବ କରେ। ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ଅନୁଭବ କରି, ଏହି ସ୍ପନ୍ଦନ ଅନ୍ତେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; କିଛି ଜଣେ ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ, କିଛି ଜଣେ ଏକ ଜନ୍ମରେ। ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଚେତନା ଦ୍ୱୈତ ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ପରେ ମୋକ୍ଷ, ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକର ବନ୍ଧନର କାରଣ ହୁଏ। ଯେପରି ସୁନା ଗହନା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୂଳରେ କାଠ କିମ୍ବା ମାଟି ଭଳି ଏକାଟିକି ରହିଥାଏ, ସେପରି ଦେହରେ ବିଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଜଡ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଏହା କେବଳ ଅବସ୍ଥାନ୍ତର। ମନ ଏହି ମୃଷା ଭ୍ରମକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖେ, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ଅଜନ୍ମ ଓ ଅସତ୍ୟ; ଯେପରି ଜନ୍ମ ପରେ 'ମୁଁ ଅଛି' ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ 'ମୁଁ ନାହିଁ' ଭାବି, ଏହି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଯାଏ। ମନ ଅସତ୍ୟ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ରୂପକୁ ଦେଖି, ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିର ଅଭାବରେ ଆଶାରେ ବନ୍ଧିଥାଏ। ଯେପରି ମଥୁରାର ରାଜା କୁକୁରଖାଇବାକୁ ଦେଖି ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସେପରି ମନ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ ଓ ଏହି ସଂସାର ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ କେବଳ ମନର ଭ୍ରମର ଅତିରେକ ପ୍ରକାଶ; 'ଜୀବନ' ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ଏହା ଜଳର ଗତି ପରି ଅପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଶିବଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ, ମୂଳ କାରଣରୁ, ଚେତନା ଜ୍ଞାନ ଦିଗରେ ଅନୁକୂଳ ହୁଏ, ସମୁଦ୍ରରୁ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଶାନ୍ତ ଭାବେ। ଏହି ସ୍ପନ୍ଦନରୁ ଜୀବମାଳା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମନର ତରଙ୍ଗକୁ ଛୁଏ; ବ୍ରହ୍ମା ସମୁଦ୍ରରେ ଚେତନାର ଜଳ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ବୁଡ଼ବୁଡ଼ି ତିଆରି କରେ। ଯେପରି ସିଂହର ହଳକା ଜମାଇ ଶାନ୍ତ ଓ ସମତୁଳ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ହୁଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମାରେ ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। ଚେତନାକୁ 'ଚିତ୍' କୁହାଯାଏ, ଜ୍ଞାନକୁ 'ଚେତ୍ୟ', ଜୀବ ହେଉଛି ଇଚ୍ଛାରୁ ଗଠିତ ମନ, ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଅହଂକାର ହେଉଛି 'ଅହଂକାର', ଏବଂ ମୋହକୁ 'ମାୟା' ଓ ଅନ୍ୟ ନାମରେ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରଥମେ ମନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ତିଆରି କରେ, ଏହିଭଳି ଏହି ଅସତ୍ୟ ସଂସାରକୁ ତିଆରି କରେ, ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ମିଥ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିଥିବା ଲୋକ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ମୁକୁତା କିମ୍ବା ତାରା ଦେଖନ୍ତି, କିମ୍ବା ସ୍ଵପ୍ନରେ ଭ୍ରମ ହୁଏ, ସେପରି ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ଚକ୍ର। ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଶାନ୍ତ, ସମତାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଦେଖୁନାହିଁ, ତଥାପି ଏହି ମନର ଭ୍ରମକୁ ଦେଖୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ସ୍ଵପ୍ନର ଭ୍ରମ। ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାକୁ ସଂସାର କୁହାଯାଏ; 'ମୁଁ' ଭାବନାକୁ ସ୍ଵପ୍ନ; ମନକୁ ସୁଷୁପ୍ତି; ଏବଂ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାକୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଲମ୍ବା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ନିବାସ କରୁଥିବା ଲୋକ ଆଉ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଏହିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଏହିଠାରେ ଲୟ ହୁଏ; ଏଠି ସଂସାର ପ୍ରକାଶିତ — ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟିରେ ମଣିମାଳା ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଆକାଶ କିଛି ଅଟକାଏ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଗଛ ବଢ଼ିଯାଏ, ସେପରି କିଛି କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚେତନା କର୍ତ୍ତା ଓ ସଂସାରର କାରଣ। ଯେପରି ଲୋହା ଆଇନା ପାଖରେ ଥିଲେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଚେତନା ବିଷୟ ଦେଖିବାର ଉପାୟ ହୁଏ। ଯେପରି ଗଛର ମୁଳୁଠୁ ଅଂକୁର, ଶାଖା ଓ ଫଳ ହୁଏ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ବିଷୟ, ମନ ଓ ଜୀବ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଯେପରି ଗଛର ମୁଳ ନିଜେ ଫଳ ଦେଇ ପୁଣି ମୁଳ ହୁଏ, ସେପରି ଚେତନା, ଚେତ୍ୟ ଓ ମନକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିଥାଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଯେପରି ଗଛ ଭିତରେ ମୁଳ ଓ ମୁଳ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା, ତେଣୁ ସଂସାର ମନ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ମନରେ ଏମିତି କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ।