ଏହି ଉପଦେଶରେ ଗୁରୁ ଶାନ୍ତ ଓ ଗଭୀର ସ୍ୱରରେ କହିଲେ— "ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଏକତା ଅନୁଭବ କରି ଅଚଳ ଓ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅ, ସେତେବେଳେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ କିମ୍ବା ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତିରେ ଅଛ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ବିଷୟ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଗଢ଼ ଚେତନା କିଛି ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହା ଏମିତି ଯେ, ଲଘୁ ମଦ୍ୟପାନ କରିଥିବା ଲୋକ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ମଦ୍ୟପାନ କରିଥିବା ଲୋକ ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଳ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏକତାରେ ନିଶ୍ଚଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାକୁ 'ନିରହଂକାର', 'ଶୂନ୍ୟତା' ଓ ଏହି ପ୍ରକାର ଶବ୍ଦରେ ଅବଧାରଣା କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଚେତନା ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଲେ ଏହି ଭାବ ହୁଏ—'ମୁଁ ଦେହଧାରଣ କରିଛି, ମୁଁ ବଞ୍ଚିଅଛି, ମୁଁ ନଶ୍ଟ ହେଉଛି, ମୁଁ ଏହି ସଂସାରରେ ଘୁଞ୍ଚିଅଛି'—ଏହି ଭ୍ରମରୁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସେଞ୍ଚନା ବା ଚେତନା ନାହିଁ; ଯେପରି ଅନିଲ ତାଳ ବିନା ଚଳନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠାରେ କେଉଁଠି କିଏ କାହାକୁ ଦେଖିବେ? ଯଦି ଉପଲବ୍ଧି ସ୍ୱୟଂ ଅସମ୍ଭବ, ତେବେ ଚେତନା ଯାହାକୁ ଦେଖୁଛି ବୋଲି ଭାବିବା, ଏହା ଦୃଢ଼ିରେ ସପ ଓ ରସି ଭ୍ରମର ସମାନ; ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ଅଜ୍ଞାନର ମୋହ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ସଂସାର ନାମକ ରୋଗ ଯାହାକୁ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଏ, ହେ ପାପରହିତ, ଏଠି ମନ ଅସ୍ଥିରତାରେ କାହିଁକି ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ? ଯଦି ତୁମେ ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ି ଦେଉଛ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଶା ଓ ସଂସ୍କାର ରହିତ ହୁଅଛ, ସେହି କ୍ଷଣରେ ତୁମେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେପରି ରସି ଉପରେ ସପ ଭ୍ରମ ଏକକ୍ଷଣରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଯଦ୍ୟପି ରସି ଅଚଳ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ପରିଣାମରେ ସଂସାର ମିଟିଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଆଶା ଉପସ୍ଥିତ, ସେଠି ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ଦୃଢ଼ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ, ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ; ଏଠି କଣ ଅସୁବିଧା? ଏଠି ମହାତ୍ମାମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ କୁଶ ଗଛ ପରି ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାନ୍ତି; ଆଶା ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଛାଡ଼ିବାରେ କେଉଁ ହାନି ଅଛି? ଯେଉଁଠି ଆଶା ଆସେ, ସେଠି ତାହାକୁ ଅଲଗା କରି, ଅଲଗା ମନ ରଖି, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଆଗମନ-ନିର୍ଗମନ କର, ଏବଂ ସ୍ଥିର ରହ, ମିତ୍ର। ଯେପରି ହସ୍ତରେ ବେଲ ଫଳ କିମ୍ବା ଚକ୍ଷୁ ପାଖରେ ପାହାଡ଼ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାର ଅଜନ୍ମ ଧର୍ମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅନୁଭବ ହୁଏ। କୁହାଯାଏ ଯେ, ଆତ୍ମା ଏକା ଏହି ସଂସାରରେ ଚମକୁଛି, ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅପରିମାପ୍ୟ ରହେ; ଏହା ଜଣାଗଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଅଜଣା ରହିଲେ ମନ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ବନ୍ଧିତ ରହିଯାଏ। ଏଠି ଶିଷ୍ୟ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—'ଏହି ଚେତନ ଜୀବ, ଯେଉଁଠି ମନ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ, ସେ କିଏ? ସେ କିପରି ପ୍ରକୃତ ପରମାତ୍ମାରେ ଆସିଲା? ଏହା ଆଉ ଏକଥର ମୋତେ କୁହ।' ଗୁରୁ କହିଲେ—'ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ଶୋଭିତ; ସେ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ, ସେଉଁ ଶକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଏହି ଚେତନାକୁ ଜାଣେ, ଏହାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଇଚ୍ଛାର ନିର୍ମାତା। ଚେତନା ନିଜେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଭାବକୁ ନିଜ ଧର୍ମ ଓ କାରଣ ଭାବି କଳ୍ପନା କରେ, ପରେ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ନେଇଥାଏ। ଏହିପରି ଯେଉଁଠି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, 'ଭାଗ୍ୟ', 'କର୍ମ', 'କାରଣ' କଣ? ଏଠି କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଛି, ଯାହା ଓଲଟା ଓ ନିରୋଲଟା ଗତିର ଧର୍ମ; ଯେପରି ଆକାଶରେ ବାୟୁ ଚଳିଥାଏ, ତାହାର ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ନାହିଁ ହେଲେ ଶାନ୍ତି। ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ମନର ଆକୃତି ନେଇଥାଏ, ତାହାକୁ 'ତରଙ୍ଗ' ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭାବ ନାହିଁ, ସେହି ଅବସ୍ଥା 'ନିର୍ତରଙ୍ଗ'। ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ସୃଷ୍ଟି ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ନିର୍ତରଙ୍ଗ ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ। ଜୀବର କାରଣ, କର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେସବୁ ଚେତନାର ତରଙ୍ଗର ନାମ। ଏହି ତରଙ୍ଗ ଅନୁଭୂତି ଧର୍ମ, ଏହା ହିଁ ସଂସାର ଚକ୍ରର ମୂଳ, ଏହାକୁ କାରଣ, କର୍ମ, ଜୀବତ୍ତ୍ୱର ନାମ ଦିଆଯାଏ। ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଚେତନାର ତରଙ୍ଗ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟ ଅନୁଭବ କରେ। ବିଭିନ୍ନ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଚେତନାର ତରଙ୍ଗ ଶେଷେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; କେହି ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ, କେହି ଏକ ଜନ୍ମରେ। ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ି, ଚେତନା ଶେଷେ ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ବା ନରକର ବନ୍ଧନ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଯେପରି ସୁନା ଗହଣା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ମୂଳ ଧର୍ମ ଲକଢ଼ି କିମ୍ବା ମାଟି ପରି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ, ଶରୀରରେ ବିଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଜଡ଼ ବସ୍ତୁରେ ଏହା କେବଳ ରୂପାନ୍ତର। ମନ ଏହି ଅଜନ୍ମ ଓ ଅସତ୍ୟ ଭ୍ରମକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଦେଖୁଛି; ଯେପରି ଜନ୍ମ ପରେ 'ମୁଁ ଅଛି', ମୃତ୍ୟୁ ପରେ 'ମୁଁ ନାହିଁ' ଭାବ ଆସେ, ସେପରି ମୋହର ଶେଷ ଅବସ୍ଥା। ମନ ଏହି ଅସତ୍ୟ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବକୁ ଦେଖି, ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ନ ଥିବାରୁ ଆଶାରେ ବନ୍ଧିତ ରହେ। ଯେପରି ମଥୁରାର ରାଜା କୁକୁର ମାଂସ ଖାଇଥିବା ଲୋକକୁ ଦେଖି ବିଚଳିତ ହୁଏ, ସେପରି ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ଏହିପରି ଭାବରେ ଏହି ସଂସାର ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ସବୁ ମନର ଭ୍ରମର ଏକ ବିସ୍ତାର; 'ଜୀବନ' ନାମକ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ଏହା ଜଳ ଚଳନ ପରି ଅସ୍ଥାୟୀ ଚମକ। ଶିବଙ୍କ ପୂର୍ବେ, ଆଦି କାରଣ ଦ୍ୱାରା, ଜ୍ଞାନ ଦିଗରେ ଚେତନା ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରୁ ଲଘୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠିଥାଏ। ଏହି ତରଙ୍ଗରୁ ସଂସାର ଚକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମନର ତରଙ୍ଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥାଏ; ବ୍ରହ୍ମ ସମୁଦ୍ରରେ ଚେତନା ଜଳ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟିର ବୁଡ଼ବୁଡ଼ି ତିଆରି କରେ।