ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଅଭିନବ ଏବଂ ଗଭୀର ଗଳ୍ପରେ ଏହିପରି ଆବେଳେ ଏକତାରେ ରଖାଯାଏ— ଯଦି କେହି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ତାହାର ଏକାଉଁ ସତ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ ଏବଂ ମନରେ ଏହି ବିଚାର କରିଥାଏ, ତେବେ ସେ 'ମୁଁ' ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକର ମନ ଶାନ୍ତ, ସେଉଁଠି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରିକି ଯେଉଁଠି ପାଦ ଚମଡ଼ରେ ଢ଼କାଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ପୃଥିବୀ ପ୍ରତି ଚମଡ଼ ଲାଗିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ। କଦଳୀ ଗଛରେ ଶୁଧୁ ପତ୍ର ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଏହିପରି ସଂସାରରେ ମାୟା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେନାହିଁ। ମନ ମାୟାରେ ନୃତ୍ୟ କରେ, ଏହି ମାୟାରେ ଶିଶୁ, ଯୁବ, ବୃଦ୍ଧ, ମୃତ୍ୟୁ, ସ୍ୱର୍ଗ ଏବଂ ନରକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏକ ଅଖଣ୍ଡ ଆତ୍ମାରେ ଅନେକ ବୁଲବୁଲା ଖେଳ ଚାଲିଥାଏ, ମନର ଶକ୍ତି ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ମଦର ଶକ୍ତି ପରି ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଏ। ଯେପରିକି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଆଖିର ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ଚେତନା ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ସ୍ପର୍ଶ ହେଲେ, ପରମାତ୍ମାରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ। ମଦରେ ମତାଲା ଲୋକ ଗଛକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଦେଖିଥାଏ, ଏହିପରି ଚେତନା ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ଜଗତକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖିଥାଏ। ଶିଶୁ ଖେଳର ଭ୍ରମରେ ସଂସାରକୁ କୁମ୍ଭକାର ଚକ୍ର ପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଦେଖିଥାଏ, ଏହିପରି ଚେତନାରେ ସଂସାର ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଦେଖିଥାଏ, ତେବେ ଭିନ୍ନତା ଏବଂ ଏକତାର ଭ୍ରମ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ତେବେ ଦୁଇଁଟି ଭାବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେ ଚେତନା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଯେତେବେଳେ କିଛି ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ତେବେ ଚେତନାର କ୍ରିୟା ବନ୍ଦ ହୁଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଏକତା ପାଇଁ ଅଚଳ ହୋଇ ରହିଲେ, କ୍ରିୟା କରିବା କିମ୍ବା ବିଶ୍ରାମ ରେ ରହିବା, ତୁମେ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁ ଦେଖାଯାଏ; ଘନ ଚେତନା କିଛି ଦେଖିପାରେନାହିଁ। ହଳକା ମଦରେ ଲୋକ ଅଗ୍ରହୀତ ହୁଏ, ତେବେ ଗଭୀର ମଦରେ ସେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଏକତାର ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଏହାକୁ 'ନିର୍ମମତା', 'ଶୂନ୍ୟତା' ଓ ଏହିପରି ଶବ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଏ। ଚେତନାର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଏହା ନିଜକୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ, ଏହିପରି ଭ୍ରମରୁ 'ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଛି, ନଶ୍ଟ ହେଉଛି, ସଂସାରରେ ଘୂରୁଛି' ଭଲ୍ତୁ ଧାରଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଛଡ଼ା ଚେତନା କିମ୍ବା ଜୀବନ ନାହିଁ; ଯେପରିକି ବାୟୁ ତରଙ୍ଗ ଛଡ଼ା ଗତି ନାହିଁ, ଏହିପରି କିଏ କିଏକୁ ଦେଖିବ? ଯଦି ଦେଖିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ତେବେ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ରସିରେ ସାପର ଭ୍ରମ ପରି; ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ଅଜ୍ଞାନର ଭ୍ରମ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ଏହି ସଂସାରର ରୋଗକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଚିକିତ୍ସା କରିଯିବା ଉଚିତ, ଓ ନିର୍ମଳ ଜନ, ତୁମେ କାହିଁକି ମନର ଅଗ୍ରହରେ ଶ୍ରମ କରୁଛ? ଯଦି ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତ ଅନୁବୃତ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ରହିବ, ତେବେ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହେବ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେପରିକି ରସିରେ ସାପର ଭ୍ରମ ଏକାକାରେ ନିଶ୍ଚଳ ରସିରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ, ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସଂସାର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଚାହିଦା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହିଲେ, ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ, ବନ୍ଧୁ; ଏଥିରେ କିଛି ଦୁଶ୍କର ନାହିଁ। ଏଠାରେ, ମହାତ୍ମାମାନେ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ଗାଁସିଯାଇଥିବା ପରି ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଚାହିଦା ଛାଡ଼ିଦିଯାଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଛାଡ଼ିବାରେ କିଛି ହାରାଇବା ଅନୁଭୂତି ହୁଏନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଚାହିଦା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅଗ୍ରହ ନଥିବା ମନରେ ଛାଡ଼ି, କ୍ରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯାହା ଆସିଥାଏ ଗ୍ରହଣ କର କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କର, ଏବଂ ସ୍ଥିର ରହ, ବନ୍ଧୁ। ଯେପରିକି ହାତରେ ବିଲ୍ବା ଫଳ କିମ୍ବା ଆଖି ଆଗରେ ପାହାଡ଼ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ପରମାତ୍ମାର ଅଜନ୍ମ ସ୍ୱଭାବ ଏକାକାରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। କୁହାଯାଏ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଏହି ସଂସାରରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରିକି ଯୁଗ ଶେଷରେ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅପରିମିତ ରହିଥାଏ; ଜାଣିଲେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଅଜାଣିଲେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନକୁ ବନ୍ଧି ରଖିଥାଏ। ଏଠାରେ ଏହି ଜୀବ, ମନକୁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ, ପରମାତ୍ମା ସହ କେଉଁ ସମ୍ପର୍କରେ? କିପରି ଏହି ଅତ୍ମାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି କିଏ? ଆଉ ଏହି ବିଷୟ ଆମକୁ କୁହ। ବ୍ରହ୍ମାନ୍, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ନାୟକ, ସଦା ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ଶୋଭିତ; ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ, ସେଉଁ ଶକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱଭାବର ଚେତନାକୁ ଜାଣିଥାଏ; ଏହାକୁ 'ଜୀବ' କୁହାଯାଏ, ଏହି ଇଚ୍ଛାର ନିର୍ମାତା। ଚେତନା ନିଜେ ଆଗରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଭାବକୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଏବଂ କାରଣ ଭାବରେ ଧାରଣ କରି, ପରେ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଏବଂ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଅନେକ କାରଣ ନେଇଥାଏ। ଏହିପରି, ମହାମୁନି, 'ଭାଗ୍ୟ' କ'ଣ? 'କର୍ମ' କ'ଣ? 'କାରଣ' କ'ଣ? ଏଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଛି, ତରଙ୍ଗ ଏବଂ ଅତରଙ୍ଗ ଭାବରେ; ଆକାଶରେ ବାୟୁ ପରି, ତରଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଜେ, ନାହିଁ ହେଲେ ଶାନ୍ତ ରହିଯାଏ। ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ମନର ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଏହାକୁ ତରଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହାକୁ ଅତରଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ। ତରଙ୍ଗରୁ ଚେତନା ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଅତରଙ୍ଗ ରେ ଏହା ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାନ୍। ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କାରଣ, କର୍ମ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେ ଚେତନାର ତରଙ୍ଗର ନାମ। ଏହି ଚେତନାର ତରଙ୍ଗ ଅନୁଭୂତିର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ, ଏହିପରି ଏହାକୁ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ବିଜ କୁହାଯାଏ, କାରଣ, କର୍ମ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବର ନାମ।