ଏହି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଶ୍ରୁତିଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଗଭୀର, ଦୟାଳୁ ଓ ଜ୍ଞାନମୟ କଥାରେ ଓଡ଼ିଆରେ ପୁନଃକଥନ କରୁଛି: ଏହି ସଂସାର ଅସ୍ଥିରତାରୁ ଅସତ୍ୟ ଉପଜାଏ, ଯେଉଁଠିକି ସତ୍ୟ ନିଜର ଅନୁଭୂତିରୁ ପ୍ରକାଶ ପାଏ । ଏହି ସଂସାର ଏକ ସ୍ୱପ୍ନର ଭଳି, ମନରେ ଏହା ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦୁଇଟିର ମିଶ୍ର ରୂପ । ଏହା କେବଳ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା କେବଳ ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ଜାଗ୍ରତ ମନର ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେପରି ଔଷଧ ମିଶି ମାୟା ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ମନର ଯୋଗରୁ ଉପଜାଏ । ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଯଦି ଅବଧି ଲଭେ, ତେବେ ମନର ଶକ୍ତିରେ ଏହାକୁ ‘ସଂସାର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯଦି ଭ୍ରମିତ ଦୃଷ୍ଟି ରହିଥାଏ, ତେବେ ଶିଳାକୁ ମଣିଷ ଭାବିବା ପରି ନିଶ୍ଚିତ ବସ୍ତୁର ବିଶ୍ୱାସ ଅନର୍ଥକ । ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ନ ଦେଖି, ମନ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ନିଜକୁ ମନ ଭାବେ ଭାବି ଦୁଃଖ ପାଏ; ଏଠି ଏକ ଶିଶୁ ଭୂତ ଭୟ ପାଇଁ ଭୟଭୀତ ହେବା ପରି, ମନ ନିଜର କଳ୍ପିତ ଭୟରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ । ଯେଉଁଠି ମନ ଦ୍ରବ୍ୟଗତ ଦିଗକୁ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେଠାଁଠାରୁ ଅନାମ ତତ୍ତ୍ୱର ଅତିତୀତ ସ୍ୱଭାବରୁ ମନ ଉପଜାଏ; ମନରୁ ଜୀବନର ଧାରଣା ଆସେ । ଏହି ଜୀବନ ଧାରଣାରୁ ‘ମୁଁ’ ବୋଧ ଉପଜାଏ; ‘ମୁଁ’ ବୋଧରୁ ମନ, ମନରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିକାର ଉପଜାଏ, ଏଠାରୁ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥର ଭ୍ରମ ତିଆରି ହୁଏ । ଏହି ଭ୍ରମରୁ ଦେବଲୋକ ଓ ନରକ, ମୋକ୍ଷ ଓ ବନ୍ଧନ ଉପଜାଏ; ଯେପରି ମୂଳ ଓ ଅଙ୍କୁର ମିଶି ଦେହ ନିମିତ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭ ଓ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ । ଯେପରି ଚେତନା ଓ ଆତ୍ମାରେ କୌଣସି ଦ୍ୱୈତ ନାହିଁ, ସେପରି ଜୀବ ଓ ମନ, ଦେହ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ । କାର୍ଯ୍ୟ ଦେହ ଓ ଦେହ ମନ; ଏହି ‘ମୁଁ’ ବୋଧ ଏହି ଜୀବ ଓ ଏହି ଜୀବ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା; ସମସ୍ତ ଶିବରୁ, ଏକମାତ୍ର ଆଧାରରୁ ଉପଜାଏ । ଏପରି, ରାମ, ପରମ ସତ୍ୟ ଏକ, କିନ୍ତୁ ଅନେକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ଏକ ଦୀପରୁ ଶତଦୀପ ଜଳେ, ସେପରି ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ । ଯଦି କେହି ସ୍ୱରୂପକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଦେଖି, ସତ୍ୟତା ରହିତ ଭାବେ ମନରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି, ‘ମୁଁ’ ବୋଧ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, ତେବେ ଦୁଃଖ ନାଶ ପାଏ । ଯିଏ ଶାନ୍ତ ମନ ରଖେ, ସେଠି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ; ଯେପରି ପାଦ ଝାଲରେ ଢାକିଲେ ପୃଥିବୀ ଚମଡ଼ି ଢାକା ଲାଗେ । କଦଳୀ ଗଛରେ ଶିର୍ଷାଁଶ ଛଡ଼ା କିଛି ନାହିଁ, ସେପରି ମାୟା ଛଡ଼ା ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ନାହିଁ । ମନ ଭ୍ରମରେ ନୃତ୍ୟ କରେ, ଏଠାରୁ ଶିଶୁବୟସ, ଯୁବାବସ୍ଥା, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକ ଉପଜାଏ । ଏହି ଅଭିନ୍ନ ଆତ୍ମାର ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ବୁଡ଼ିବୁଡ଼ି ଖେଳ ହେଉଛି, ମନର ଶକ୍ତି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ମଦ୍ୟର ଶକ୍ତି ପରି । ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦୋଷରେ ଦୁଇ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଉପଲବ୍ଧି ଶକ୍ତିରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାରେ ଦ୍ୱୈତ ଦେଖାଯାଏ । ମଦ୍ୟପାନ କରିଥିବା ଲୋକ ଦୃଷ୍ଟିଭ୍ରମରେ ଗଛ ଘୂରୁଥିବା ଦେଖେ, ସେପରି ଚେତନା ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ ସଂସାର ଅନେକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ । ଏକ ଶିଶୁ ଖେଳର ଭ୍ରମରେ ମାଟି ଚକ୍ର ଘୂରୁଥିବା ଦେଖେ, ସେପରି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଦ୍ୱୈତ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ଭିନ୍ନତା ଓ ଏକତାର ଭ୍ରମ ହୁଏ; ଦ୍ୱୈତ ଦେଖିବା ବନ୍ଦ ହେଲେ, ଭିନ୍ନତା ଓ ଏକତା ଦୁହିଁ ନାଶ ପାଏ । ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ତାହା ଚେତନା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଯେତେବେଳେ କିଛି ଭିନ୍ନ ଭାବି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଚେତନା ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ନିର୍ମଳ ଚେତନାରେ ଏକତା ଅନୁଭବ କରି ଅଚଳ ରହ, କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ବିଶ୍ରାମରେ ଥିବା, ସେତେବେଳେ ଶାନ୍ତିରେ ଅଛ । ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ବସ୍ତୁ ଉପଲବ୍ଧି କରେ; ଘନ ଚେତନା କିଛି ଉପଲବ୍ଧି କରେନାହିଁ । ହାଲୁକା ମଦ୍ୟପାନ କରିଥିବା ଲୋକ ଅଶାନ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଗଭୀର ମଦ୍ୟପାନ କରିଥିବା ଶାନ୍ତ ଥାଏ । ଯିଏ ନିର୍ମଳ ଚେତନାର ସମ୍ୟକ୍ ଏକତାରେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଲଭିଛି, ସେଠି ‘ନିରହଂକାର’, ‘ଶୂନ୍ୟତା’ ଓ ଏହାଦି ଶବ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ । ଚେତନା ଭ୍ରମରେ ନିଜକୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖି, ‘ମୁଁ ଜନ୍ମନେଉଛି, ବଞ୍ଚିଉଛି, ମରୁଛି, ସଂସାରେ ଘୁଞ୍ଚୁଛି’ ଭାବର ଭ୍ରମ ଉପଜାଏ । ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଛଡ଼ା କୌଣସି ଚେତନା ନାହିଁ, ଯେପରି ଗତି ବିନା ବାୟୁ ଚଳିନଥାଏ, ସେପରି କିଏ କାହାକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରିଥାଏ? ଯଦି ଉପଲବ୍ଧି ଅସମ୍ଭବ, ତେବେ ଚେତନା ଯାହାକୁ ଉପଲବ୍ଧି କରୁଛି ବୋଲି ଭାବାଯାଏ, ତାହା ରସ୍ସିରେ ସର୍ପ ଭ୍ରମ ପରି; ଜ୍ଞାନୀ ଏହାକୁ ଅଜ୍ଞାନର ମାୟା ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି । ଏହି ସଂସାର ରୋଗ, ଯାହାର ଚିକିତ୍ସା କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ, ହେ ନିର୍ଦୋଷ, ଏହି ମନ ଅସ୍ଥିରତାରେ କାହିଁକି ଶ୍ରମ କରୁଛ? ଯଦି ସମସ୍ତ କାମନା ତ୍ୟାଗ କରି ତୁମେ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ, ତେବେ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୁକ୍ତି ଲଭିବ - ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଯେପରି ରସ୍ସିରେ ସର୍ପର ଭ୍ରମ ଏକକ୍ଷଣରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ରସ୍ସି କିଛି ହେଉନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରୂପାନ୍ତରରେ ସଂସାର ନଷ୍ଟ ହୁଏ । ଯେଉଁଠି ଆକାଂକ୍ଷା ଉପଜାଏ, ସେଠାଁ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଦୃଢ଼ ରହିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ଲଭିବ, ହେ ପ୍ରିୟ, ଏଥିରେ କ’ଣ କଠିନତା? ଏଠି ମହାପୁରୁଷମାନେ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ତୃଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଆକାଂକ୍ଷା ତ୍ୟାଗ ହୁଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କିଛି ତ୍ୟାଗ କରିବାରେ କ’ଣ କ୍ଷତି ରହିପାରେ? ଯେଉଁଠି ଆକାଂକ୍ଷା ଉପଜାଏ, ତାହାକୁ ଅଲଗା କରି ଅନାସକ୍ତ ମନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଆସେ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ତ୍ୟାଗ କର, ଏବଂ ନିଜ ସ୍ଥିତିରେ ରୁହ, ହେ ବନ୍ଧୁ । ଯେପରି ହସ୍ତରେ ବେଲ ଫଳ କିମ୍ବା ଚକ୍ଷୁ ପାଖରେ ପାହାଡ଼ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ପରମ ଆତ୍ମାର ଅଜନ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ ।