ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବରୁ ମନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳରୁ ଝାଗ ତିଆରି ହୁଏ। ପରେ, ସେହି ମନ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିଯାଏ, ଯେପରି ଢୋଳ ଦୋରିରେ ବନ୍ଧାଯାଇଥାଏ। କଳ୍ପନା କର୍ମର ମୂଳ ହେଉଛି, ଏବଂ ଜୀବ ସେହି କଳ୍ପନାର ଏକ ଅଂଶ। କର୍ମ ଉଦ୍ଭବ ପରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟତାର ଶୃଙ୍ଖଳା ତିଆରି କରେ। ଏଠି, ବିଜ ଆଦିରେ ନିଜ ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଥାଏ, ତଥାପି ସେ ନିଜ ବିଜସ୍ୱରୂପ ରଖିଥାଏ; ପରେ, ପତ୍ର, ଶାଖା ଓ ଫଳର ମାୟା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନତା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଏହି ଭଳି, ଆକାଶରେ ବିହରୁଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଆକୃତି ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେମାନେ ପଞ୍ଚଭୂତର ଆଧାରରେ ଏକ ଅବସ୍ଥା ଲାଭ କରନ୍ତି। ପରେ, ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ହୁଏ, ସେମାନେ ଉପରକୁ କିମ୍ବା ତଳକୁ ଗଲେ; କର୍ମ ମାନେ ହେଉଛି ଚେତନାର କମ୍ପନ। ଏହି କମ୍ପନ ହିଁ କର୍ମ ହୁଏ; ଏହି କର୍ମ ହିଁ ଭାଗ୍ୟ, ଏହି କର୍ମ ହିଁ ମନ, ଏହି କର୍ମ ହିଁ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ; ଏହିପରି ଜଗତ ଓ ବିଶ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବୃକ୍ଷର ଫୁଲ ପରି ଶୀଘ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ, ମନ ପ୍ରଥମେ ଏପରି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏହା ଚିନ୍ତା ଓ ଭୋଗର ସ୍ୱଭାବର, ଏବଂ ଏହି ଅନୁସାରେ ଏକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଅସ୍ତି-ନାସ୍ତିର ବୃଦ୍ଧି-ହ୍ରାସ ଭିତରେ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦୁଇଁରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଗାନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଚାହାଲି ଅନୁସାରେ ଦେଖାଯାଏ। କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଦ୍ୱୈତ ଓ ଅଦ୍ୱୈତ କେବଳ କଳ୍ପନା; ବ୍ରହ୍ମ, ଜୀବ, ମନ, ମାୟା, କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ, ଓ ଜଗତର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ସବୁ ମାତ୍ର ଭାସ୍ମାତ୍ର। ଚେତନା ଜଳର ଖେଳ ଚଳନରେ, ଅସୀମ ଓ ବିସ୍ତୃତ, ଆତ୍ମା ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାନର ସାଗର ଭାବରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଅସ୍ଥିରତାରୁ ଅସତ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଓ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସତ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ସ୍୵ପ୍ନ ପରି, ମନରେ ଏହି ଜଗତ ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ଦୁଇଁର ମିଶ୍ର ସ୍ୱଭାବର। ଏହା କେବେ ଅସ୍ତି, କେବେ ନାସ୍ତି ନୁହେଁ; ଏହା ଜାଗ୍ରତ ମନର ଭ୍ରମରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଯେପରି ଔଷଧ ମିଶ୍ରଣରୁ ମାୟା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଦୀର୍ଘ ସ୍୵ପ୍ନ, ଯାହା କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ, ମନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା 'ସଂସାର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ ଅନର୍ଥକ, ଯେପରି ଲୋକେ ଏକ ଗଛକୁ ମଣିଷ ଭାବେ ଭୁଲେ। ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିନଥିବାରୁ, ମନ ନିଜକୁ ମନ ଭାବି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ; ଶିଶୁ ଭଳି ଭୂତ ଦେଖି ଭୟ ଅନୁଭବ କରେ, ଏହିପରି ନିଜ ଭ୍ରମରୁ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ। ବସ୍ତୁପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା, ମନ ଅନାମ ନିଜ ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ମନରୁ ଜୀବତ୍ୱର ଧାରଣା ଆସେ। ଜୀବତ୍ୱରୁ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଆସେ; 'ମୁଁ' ବୋଧରୁ ମନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ମନରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହାରୁ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ଭ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ। ଦେହ ଓ ତାଦୃଶ ଭ୍ରମରୁ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକ, ମୋକ୍ଷ ଓ ବନ୍ଧନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ବିଜ ଓ ଅଙ୍କୁର ପରି, ଦେହ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ମର ଆରମ୍ଭ ଓ ବୃଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଚେତନା ଓ ଆତ୍ମାରେ ଦ୍ୱୈତ ନାହିଁ, ସେପରି ଜୀବ ଓ ମନରେ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଏବଂ ଦେହ ଓ କର୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। କର୍ମ ହିଁ ଦେହ, ଏବଂ ଦେହ ହିଁ ମନ; ଏହିଁ 'ମୁଁ' ବୋଧ, ଏହିଁ ଜୀବ। ଏହି ଜୀବ, ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଇଛି, ଏହିଁ ଆତ୍ମା; ସମସ୍ତ କିଛି ଶିବରୁ, ଏକ ମୂଳ ଆଧାରରୁ ଉଦ୍ଭବ। ଏହିପରି, ହେ ରାମ, ପରମ ସତ୍ୟ ଏକ, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ବହୁ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଏକ ଦୀପରୁ ଶତଦୀପ ଜଳିବା ପରି ବିଭିନ୍ନ ଭାବକୁ ଧାରଣ କରେ। ଯଦି କେହି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖି, ମନରେ ତାହାକୁ ପରୀକ୍ଷା କରେ, ତେବେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ଛାଡ଼ି ଦୁଃଖ କରେନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ; ଯେପରି କାହାରି ପାଦ ଚମଡ଼ରେ ଢାକାଲେ, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଚମଡ଼ ଢାକା ପରି ଲାଗେ। କଦଳୀ ଗଛରେ ଯେପରି ପତ୍ର ଛଡ଼ା କିଛି ନାହିଁ, ସେପରି ମାୟା ଛଡ଼ା ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କିଛି ନାହିଁ। ମନ ମାୟାରେ ନୃତ୍ୟ କରେ, ଶିଶୁ, ଯୁବକ, ବୃଦ୍ଧ, ମୃତ୍ୟୁ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଓ ନରକ ଉପସ୍ଥିତ କରେ। ଏକତା ଆତ୍ମାର ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ଫେନାର ଖେଳ ଭଳି, ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ମନର ଶକ୍ତି ମଦର ଶକ୍ତି ପରି ହୁଏ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦୋଷରୁ ଦୁଇଟି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଛୁଇଁ ହେଲେ, ପରମାତ୍ମାରେ ଦ୍ୱୈତ ଦେଖାଯାଏ। ମଦ ଖାଇଥିବା ଲୋକ ଗଛକୁ ଘୂରୁଥିବା ପରି ଦେଖେ, ସେପରି ଚେତନା ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ବିଶ୍ୱକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ। ଶିଶୁ ଖେଳ ଭ୍ରମରେ ଦେଖେ ଜଗତ ଘୂରୁଅଛି, ସେପରି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଦ୍ୱୈତ ଦେଖେ, ତେବେ ଭିନ୍ନତା ଓ ଏକତାର ମାୟା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱୈତ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ଭିନ୍ନତା ଓ ଏକତା ଦୁହିଁ ଶେଷ ହୁଏ। ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ତାହା ଚେତନା ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; ଯେତେବେଳେ କିଛି ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ଚେତନାର କ୍ରିୟା ବନ୍ଦ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଏକତାରେ ଅଚଳ ରହିବ, କାମ କରୁ କିମ୍ବା ବିଶ୍ରାମ କରୁ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ବସ୍ତୁ ଦେଖିପାରେ; ଗଢ଼ା ଚେତନା କିଛି ଦେଖିପାରେନାହିଁ। ହାଲୁକା ମଦରେ ଲୋକ ବିଚଳିତ, ଗଭୀର ମଦରେ ଶାନ୍ତ ରହେ। ଏହିପରି, ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଏକତାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ, ତାଙ୍କୁ ନିରହଙ୍କାର, ଶୂନ୍ୟତା ଓ ଏହିପରି ଶବ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇପାରେ। ଏହା ହେଉଛି ଚେତନାର ଭ୍ରମ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ନିଜକୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖେ, ଏହିପରି ଭ୍ରମ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ—'ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ମୁଁ ବଞ୍ଚୁଛି, ମୁଁ ମରୁଛି, ମୁଁ ବିଶ୍ୱରେ ଘୁରୁଛି'।