ଏହି ଚିତ୍ରାନ୍ୱିତ ଗାଥାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ଧାରଣା ଦିଗରେ ଝୁକିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଅହଂକାର, ମନ, ଜୀବ, ଚିନ୍ତା, ମାୟା କିମ୍ବା ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ ନାମକରଣ କରାଯାଏ—ଏହି ସମସ୍ତ ନାମ ଏହାର ଅନେକ ରୂପ। ଏହି ମନ ନିଜ ଧାରଣାରେ ପଞ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନିଜ ରୂପ ଭାବେ କଳ୍ପନା କରେ, ଏବଂ ଏହିପରି କରି ଏହା ସେଇ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଏବଂ ଏହି ଧାରଣାରୁ ଏହା ଲୟ ହୁଏ। ମନ ଯେତେବେଳେ ପଞ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଏକ ଆଲୋକ କଣିକା ପରି ହୁଏ, ଯେପରି ଅଜନ୍ମା ଆକାଶରେ ଏକ ମ୍ଳାନ ତାରା ଦିଶେ। ମନ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକ କଣିକାର ଆବେଷ ନେଇଥାଏ; ଏହା ନିଜ ଅନ୍ତଃସ୍ପନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଏକ ମଣ୍ଡ ମାନେ ଅଣ୍ଡ ପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ଏହି ଆଲୋକ କଣିକା, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଣ୍ଡ କୁହାଯାଏ, କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅଣ୍ଡ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତି ଗ୍ରହଣ କରେ; ଏହା ଭିତରେ ବ୍ରହ୍ମା ଉପସ୍ଥିତି ନେଇଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଜଳରେ ଏକ ବୁଦ୍ବୁଦ ଦିଶେ। କଳ୍ପନାର ଶକ୍ତିରେ କେତେକ ଜଣ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକ ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଭଳି ମିଥ୍ୟା, ଯେପରି ଦେବତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଧନ। କେଉଁସି ଜଣ ଅଚଳ ଅବସ୍ଥାକୁ, କେଉଁସି ଜଣ ଚଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; କେଉଁସି ଜଣ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଜଳ ଭଳି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଜୀବର ସଙ୍କଳ୍ପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରାଚୀନ ଦେହ କ୍ରମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସ୍ୱୟଂଭୂ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ କଳ୍ପନା, ସେ ଯାହା କଳ୍ପନା କରନ୍ତି, ତାହା ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି, ଏହା ତାଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତିର ଫଳ। ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବରୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ତ୍ୱ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ଯାହା ସମସ୍ତର କାରଣ; ପରେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ କର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସେଇ କାରଣ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ମନ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ପାଣିରୁ ଝାଗ ହୁଏ; ପରେ ଏହା କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଢୋଲକୁ ରସ୍ସି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଏ। କଳ୍ପନା କର୍ମର ବୀଜ ଓ ଜୀବ ଏହାର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ; କର୍ମ ପରେ ଅକର୍ମର କ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ବୀଜ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ରହି, ନିଜର ବୀଜ ସ୍ୱଭାବ ରଖେ; ପରେ ଏହା ପତ୍ର, ଅଙ୍କୁର, ଫଳ ଭଳି ଭିନ୍ନତା ଧାରଣ କରେ। ଆକାଶରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଯାୟୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ପରେ ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ହୁଏ, ସେମାନେ ଉପରକୁ କିମ୍ବା ତଳକୁ ଯାନ୍ତି; କର୍ମ କୁହାଯାଏ ଚେତନାର ସ୍ପନ୍ଦନ। ଏହି ସ୍ପନ୍ଦନ କର୍ମ ହୁଏ; ସେଇ ନିଜେ ଦୈବତା, ଏହି ନିଜେ ମନ, ଏହି ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଦି ହୁଏ; ଏହିପରି ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଯେ, ବିଶ୍ୱ ଓ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଓ ଜୀବମାନେ ବୃକ୍ଷର ଫୁଲ ଭଳି ଦ୍ରୁତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବେ ପ୍ରଥମେ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ଚିନ୍ତା ଓ ଭୋଗର ସ୍ୱଭାବର, ଏବଂ ଏହା ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱର ଉତ୍ତର-ଅବତର ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଦିଶେ, ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଦିଶିଥାଏ। କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଦ୍ୱୈତ ଓ ଅଦ୍ୱୈତ କେବଳ ଧାରଣା; ବ୍ରହ୍ମା, ଜୀବ, ମନ, ମାୟା, କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ, ଓ ଜଗତ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଖାଯାଏ କେବଳ ଆଭାସ ଭାବେ। ଚେତନାର ଜଳର ଖେଳରେ, ଯାହା ଅପାର ଓ ବିସ୍ତୃତ, ଆତ୍ମା ଏକମାତ୍ର ଚେତନାର ସାଗର ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଅସ୍ଥିରତାରୁ ଅସତ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଓ ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନ, ଏପରି ମନରେ ଜଗତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁହିଁ ରୂପର। ଏହି ନ ସତ୍ୟ, ନ ଅସତ୍ୟ; ଏହା ଜାଗ୍ରତ ମନର ଅବିବେକରୁ ଜନ୍ମିଥାଏ, ଯେପରି ଔଷଧ ମିଶ୍ରଣରୁ ମାୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଦୀର୍ଘ ସ୍୵ପ୍ନ ଯେତେବେଳେ ସମୟ ଲାଗିଥାଏ, ଏହାକୁ ମନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଅସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ବସ୍ତୁର ଧାରଣା ଅନର୍ଥକ, ଯେପରି ଲୋକ ଗଛକୁ ମନେ କରି ଭୟ ପାଏ। ଆତ୍ମାକୁ ନ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା, ମନ ନିଜକୁ ମନ ବୋଲି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ; ଯେପରି ଶିଶୁ ଭୂତକୁ ଭୟ କରି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ଏହି ଭଳି ନିଜ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଭୋଗେ। ବସ୍ତୁପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ଅନିର୍ବଚନୀୟ ସ୍ୱରୂପରୁ; ମନରୁ ଜୀବତ୍ୱର ଧାରଣା ହୁଏ। ଜୀବତ୍ୱ ଧାରଣାରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଅହଂକାରରୁ ମନ, ମନରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ଭ୍ରମରୁ ସ୍ୱର୍ଗ-ନରକ, ମୋକ୍ଷ-ବନ୍ଧନ ଦେଖାଯାଏ; ବୀଜ ଓ ଅଙ୍କୁର ଭଳି ଦେହ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ମର ଆରମ୍ଭ ଓ ବୃଦ୍ଧି ସ୍ଥିର ହୁଏ। ଯେପରି ଚେତନା ଓ ଆତ୍ମାରେ ଦ୍ୱୈତ ନାହିଁ, ସେପରି ଜୀବ ଓ ମନରେ, ଦେହ ଓ କର୍ମରେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। କର୍ମ ନିଜେ ଦେହ, ଦେହ ନିଜେ ମନ; ଏହି ଅହଂକାର ଓ ଏହି ଜୀବ। ଏହି ଜୀବ, ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା, ନିଜେ ଆତ୍ମା; ଏ ସମସ୍ତ ଶିବରୁ, ଏକ ଆଧାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏପରି ରାମ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକ, ଯଦ୍ୟପି ଅନେକ ଭାବେ ଦିଶେ; ଏହା ଏକ ଦୀପରୁ ଶତଦୀପ ଜଳିଥିବାର ଭଳି ଅନେକ ଭାବ ଧାରଣ କରେ। ଯଦି କେହି ନିଜକୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଦେଖି, ଏବଂ ମନେ ଏହାକୁ ଯାଞ୍ଚ କରି, ଅହଂକାର ରହିତ ହୁଏ, ତେଵେ ସେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ; ଯେପରି ଚରଣ ଚମଡ଼ରେ ଢାକିଲେ, ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ଚମଡ଼ ଢାକା ଦିଶେ। କଦଳୀ ଗଛ ଭିତରେ ଯେମିତି କେବଳ ପତ୍ର ଅଛି, ଏହି ଭଳି ମାୟା ଛଡ଼ି ଜଗତରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।