ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତତ୍ତ୍ୱକଥାରେ, ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନାରୁ ଏକ ମହାଶାନ୍ତି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ସଚେତନତା। ଏହି ସ୍ୱାଭାବିକ କ୍ଷୋଭକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହି ହେଉଛି ଜୀବାତ୍ମା, ଯେଉଁଥିରେ ଜୀବନ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନାର ଶୂନ୍ୟ ଆୟନାରେ, ଯାହା ଅନୁଭୂତିର ମୂଳ ରୂପ, ସଂସାରର ଅସତ୍ୟ ଧାରାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମରୁ ଯେଉଁ ସ୍ୱଳ୍ପ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଯେପରି ବାତାଶ ନଥିବା ସମୁଦ୍ର କିମ୍ବା ଦୀପ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ, ଓ ରଘୁନାଥ, ସେହିଠାରୁ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଶାନ୍ତି ଯେତେବେଳେ ଚେତନାର ନିର୍ମଳ ଆକାଶରୁ ବିଲୁପ୍ତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ମନ ଓ ଦୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱାଭାବିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅବିରତ ରହିଥାଏ, ଏହିଠାରେ ଚେତନାର ଜୀବ ବସିଥାଏ। ଯେପରି ବାୟୁର ଗତି, ଅଗ୍ନିର ତାପ, ବରଫର ଶୀତଳତା ସ୍ୱାଭାବିକ ତଥା ଅଲଗା ହୋଇପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଆତ୍ମାର ଜୀବ ଭାବ ଏକ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥା। ଚେତନାମୟ ଆତ୍ମାରୁ ପ୍ରଥମେ ମନସ୍ପୂର୍ତ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଘନ ଜ୍ଞାନ କ୍ରମେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଚିଙ୍ଗା ଅଧିକ ଇଂଧନ ପାଇଲେ ଏହା ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯେପରି ତାରା ଉଦୟ ସମୟରେ ଆକାଶରେ ନୀଳ ଛାୟା ଦିଶେ, ସେପରି ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ 'ମୁଁ ଅଛି' ବୋଧ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି ଜୀବ ମନୋ-କଳ୍ପନାର ଖେଳରେ କିମ୍ବା ନିଜ ଘନତାରେ ଅହଂକାରର ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ଆକାଶ ନୀଳ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି 'ମୁଁ' ବୋଧ ଦେଶ-କାଳର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ; ଏହା ଦେଶରେ ବସି ସଂକଳ୍ପର ପ୍ରଭାବରେ କ୍ଷୁବ୍ଧିତ ହୁଏ, ଯେପରି ବାୟୁ ଗତି କରେ। ଏହି ସଂକଳ୍ପଶୀଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହାକୁ ଅହଂକାର, ମନ, ଜୀବ, ଚିନ୍ତା, ମାୟା, ପ୍ରକୃତି ଇତ୍ୟାଦି ନାମରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ମନ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ସଂକଳ୍ପ, ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରାକୁ ନିଜ ଆକୃତି ବୋଲି ଭାବି ନେଇଥାଏ; ଏହିପରି କରି ଏହା ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଏବଂ ସଂକଳ୍ପରୁ ଶେଷେ ଏହା ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ମନ ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରାର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ଏକ ଆଲୋକ କଣିକା ପରି ହୁଏ, ଯେପରି ଅଜନ୍ମା ଆକାଶରେ ମୃଦୁ ତାରା ଦିଶେ। ଏହି ମନ ତନ୍ମାତ୍ରା ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକ କଣିକା ହୁଏ; ଏହା ନିଜ କ୍ଷୋଭରୁ ଦୀରେ-ଦୀରେ ବୀଜ ପରି ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ। ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କଣିକା, ଯାହାକୁ 'ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କେବଳ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଅଣ୍ଡ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହି ଅଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ, ଜଳରେ ବୁଦ୍ବୁଦ ପରି, ବ୍ରହ୍ମା ଦିଶିଯାଏ। ଭାବନାର ଶକ୍ତିରେ କେହି ଶୀଘ୍ର ଶରୀର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆକୃତି ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏହି ଆକୃତିଗୁଡ଼ିକ ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ନିମିତ୍ତେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଦେବତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାଜନିତ ଧନ। କେହି ଅଚଳ ଅବସ୍ଥା, କେହି ଚଳନଶୀଳ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; କେହି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଜଳ ଇତ୍ୟାଦି ଆକୃତି ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିରେ, ଜୀବଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟରୁ ପ୍ରଥମ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ କ୍ରମେ ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସଂସାର ସୃଷ୍ଟି କରେ। ନିଜ ଭାବନାର ସ୍ୱରୂପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସ୍ୱୟଂଭୂ, ଯାହା ଭାବେ ଭାବେ ଭାବିଥାଏ, ସେଉଁଠି ତାହାକୁ ଦେଖିଥାଏ, ଏହା ତାଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତିର ଫଳ। ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପରୁ ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମାତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଯାହା ସବୁକିଛିର କାରଣ; ପରେ ସଂସାର ଚକ୍ରରେ କର୍ମ ଗଠିତ ହୁଏ ଏବଂ ସେହି କାରଣ ରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ମନ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପରୁ ଝାଗୁଥିବା ଫେନ ପରି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ପରେ ଏହି ମନ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଢୋଲ ଦାଗା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିଥାଏ। ଭାବନା ହେଉଛି କର୍ମର ବୀଜ, ଏବଂ ଜୀବ ଏହାର ନିଜ ଧର୍ମ; କର୍ମ ଏହିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଶେଷେ କ୍ରମେ ଅକର୍ମ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଏ। ବୀଜ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ନିଜର ବୀଜ ଧର୍ମ ରଖିଥାଏ; ପରେ ଏହା ଶାଖା, ପତ୍ର, ଫଳ ମାୟାରେ ବିଭିନ୍ନତା ଧାରଣ କରେ। ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶରେ ଏପରି ଆକୃତି ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସଂସାର ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ଆଧାରିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ପରେ, ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ, ଉପରକୁ କିମ୍ବା ତଳକୁ ଯାଆନ୍ତି; କର୍ମ ହେଉଛି ଚେତନାର କ୍ଷୋଭ। ଚେତନାର କ୍ଷୋଭ କର୍ମର ରୂପ ଧାରଣ କରେ; ଏହିଠାରେ ଏହା ହେଉଛି ଦୈବତା, ଏହିଠାରେ ମନ, ଏହିଠାରେ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଦିଆଯାଏ; ଏହିପରି ସଂସାର ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଜଣ୍ଟୁମାନେ ଦୃତ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛରୁ ଫୁଲ ଫୁଟେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ମନ ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଏହା ଚିନ୍ତନ ଓ ଭୋଗର ସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ସେହି ଅନୁସାରେ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହା ସତ୍-ଅସତ୍ ର ଭୃକ୍ତି-ପ୍ରଭୃତି ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାଏ, ଏହିପରି ସୃଷ୍ଟି ଦିଶିଯାଏ; ଏହା ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଦୁହେଁ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଏକତ୍ୱ କେବଳ କଳ୍ପିତ; ବ୍ରହ୍ମ, ଜୀବ, ମନ, ମାୟା, କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ, ସଂସାର ଏହା ସବୁ ମାତ୍ର ଦୃଶ୍ୟମାନ ଭାବନା। ଚେତନାର ଜଳର ଖେଳ ଚଳନରେ, ଅପାର ଓ ବିସ୍ତୃତ, ଆତ୍ମା ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାନ ସମୁଦ୍ର ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଅସ୍ଥିରତାରୁ ଅସତ୍ୟ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସତ୍ୟ ଦିଶିଯାଏ; ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନ, ମନରେ ସଂସାର ଦୁଇଁ ଅବସ୍ଥା ଧାରଣ କରେ। ଏହି ସଂସାର କି ସତ୍, କି ଅସତ୍; ଏହା ଜାଗ୍ରତ ମନର ଭ୍ରମରୁ ଜନ୍ମିଥାଏ, ଔଷଧ ମିଶ୍ରଣରୁ ମାୟା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଦୀର୍ଘ ସ୍୵ପ୍ନ ଦୀର୍ଘତା ଲାଭ କରିଲେ ମନର ଶକ୍ତିରେ 'ସଂସାର' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ନିଶ୍ଚିତ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଭ୍ରମ କରାଯାଏ, ଯେପରି ଲୋକ ଗଛ ଭୁଲି ଅନ୍ୟ କିଛି ବୋଲି ଭାବେ।