ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁପ୍ତତା ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ—ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନଶକ୍ତିର କ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନୁଷ୍ୟ ଯଦି ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିପାରେ, ଏହା ଅତି ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥା। ଏଠିଏ, ଯିଏ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ, ସେଠାରେ ଆଉ କଣ କୁହିବାକୁ ଅଛି? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ହେଉଛି—ଚେଷ୍ଟା ଓ ଆତ୍ମାର ଏକତା; ଏବଂ ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍କ୍ରିୟତା। ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଥିଲେ, କେବଳ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯଦି ଭାଗ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱର ସ୍ୱରୂପକୁ ଧାରଣ କରେ, ତେବେ ସେଇ ପରିଶୁଦ୍ଧତାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲାଭ ହେଉଛି। ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାଶକ୍ତିମାନ ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳ ଭୂମିରେ ଘାସ, ଲତା, ଗଛ, ଜାଡ଼ିର ଆକାରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି, ଯେଉଁଠାରୁ ଯେପରି ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠିଏ ଏହାର ସ୍ୱଭାବିକ ରୂପରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଧାରଣ କରିଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ, ପରମ ଆତ୍ମା, ମହାଶ୍ୱର, ପରିଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିଜର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭୂତିର ରୂପ ଏବଂ ଆଦି ଅନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ। ଏହି ପରମ ଆନନ୍ଦରୁ, ଯାହା ପରିଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଏକାକି ଜୀବାତ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେଠାରୁ ମନ ଏବଂ ତାହାରୁ ଏହି ସଂସାର ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ, ସେଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ନଥିବାରୁ ଜୀବାତ୍ମା କିପରି ରହିପାରିବ? ଏହି ଆତ୍ମାର ଭିତରେ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ବିସ୍ତୃତ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି—ଏହି ମହାଚେତନା ଭୈରବ ରୂପରେ, ଅବିନାଶୀ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହାର ସାର୍ବଭୌମ ଏବଂ ପରିଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ କେବଳ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ; ଏହି ହେଉଛି ଶାନ୍ତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା। ଏହିଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ମହାଶାନ୍ତି, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ; ତାହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଚଳନକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପରମ ଚେତନା ଦର୍ପଣରେ, ଯାହା ଅନୁଭୂତିର ରୂପ, ଏହି ଅସତ୍ୟ ସଂସାର ଆଭାସ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମରୁ ଯେଉଁ ସ୍ୱଳ୍ପ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପବନ ବିନା ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର କିମ୍ବା ପବନ ନଥିବା ଦୀପ ଭଳି—ଏହିଠାକୁ, ରଘୁବର, ଜୀବ ବୋଲି ଜାଣ। ଯେତେବେଳେ ଶାନ୍ତି ସ୍ୱଚ୍ଛ ଅନ୍ତରାଳରୁ ଅପସାରିତ ହୁଏ, ତାହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଯାହା ମନ ଓ ଜ୍ଞାନର ରୂପ—ଏହିଠାକୁ ଚେତନା ଆକାଶର ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେପରି ଚଳନ ବାୟୁର, ତାପ ଅଗ୍ନିର, ତୁଷାରର ଶୀତଳତା, ସେପରି ଜୀବତ୍ୱ ଆତ୍ମାର ଏକ ଅବସ୍ଥା। ଚେତନାମୟ ଆତ୍ମାର ମନର ପ୍ରଥମ ସ୍ୱ-ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହାକୁ ଜୀବ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଘନ ଜ୍ଞାନ କ୍ରମେ 'ମୁଁ' ଭାବକୁ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଚିଙ୍ଗାରି ଅଧିକ ଇନ୍ଧନ ମାଡ଼ିଲେ ନିଜର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପାଏ। ଯେପରି ତାରା ଉତ୍ପତ୍ତି ସମୟରେ ଆକାଶ ନୀଳାବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଶୂନ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ 'ମୁଁ ଅଛି' ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଜୀବାତ୍ମା କଳ୍ପନା କିମ୍ବା ନିଜ ଘନତା ଦ୍ୱାରା ଅହଂକାର ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ଆକାଶ ନୀଳାବର୍ଣ୍ଣ ପାଏ। ଏହି 'ମୁଁ' ଭାବ ଦେଶ-କାଳର ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ; ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ସମୟରେ ଚିନ୍ତାର ପ୍ରଭାବରେ ତାର ଚଳନ ହୁଏ, ବାୟୁର ଚଳନ ଭଳି। ଏହି କଳ୍ପନା କୁ ଅନୁସରି, ଏହାକୁ ଅହଂକାର, ମନ, ଜୀବ, ଚିନ୍ତା, ମାୟା, ପ୍ରକୃତି ଇତ୍ୟାଦି ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ। ଏହି ମନ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ କଳ୍ପନା, ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନିଜ ରୂପ ଭାବେ ଭାବିଥାଏ; ଏଭଳି କଲେ ସେ ତାହାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଏବଂ ସେଇ କଳ୍ପନାରୁ ବିଲୀନ ହୁଏ। ମନ ପଞ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଏକ ଆଲୋକ କଣିକା ଭଳି ହୁଏ, ଯେପରି ଅଜନ୍ମା ଆକାଶରେ ମୃଦୁ ତାରା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ମନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ କଳ୍ପନାରେ ଆଲୋକ କଣିକା ହୁଏ; କ୍ରମେ ନିଜ ଚଳନରୁ ଏକ ଅଙ୍କୁର ଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଆଲୋକ କଣିକା, ଯାହାକୁ 'ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ' ବୋଲାଯାଏ, କେବଳ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଅଣ୍ଡ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; ଏଠି ଭିତରେ ବ୍ରହ୍ମା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳରେ ବୁଲିବୁଲି ତିଆରି ହୁଏ। କଳ୍ପନା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କିଛି ଲୋକ ଶୀଘ୍ର ଦେହ ଆଦି ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଏହି ରୂପମାନେ ମାୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଧନ ଦେବତାଙ୍କ ମନୋଭିଲାସର ଫଳ। କିଛି ଅଚଳ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି, କିଛି ଚଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାନ୍ତି; କିଛି ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଜଳ ଇତ୍ୟାଦି ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଜୀବର ସଂକଳ୍ପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୂଳ ଦେହ କ୍ରମେ ବ୍ରହ୍ମାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ସଂସାର ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସ୍ୱୟଂଭୂ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ କଳ୍ପନା, ତାଙ୍କର କଳ୍ପନା କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତକୁ ତକ୍ଷଣାତ୍ ଉପସ୍ଥିତ ଦେଖନ୍ତି, ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା। ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପରୁ ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମାତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ସମସ୍ତର କାରଣ; ଏହି ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ କର୍ମ ପରେ ପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଏବଂ କାରଣ ଭାବେ ରହିଯାଏ। ମନ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ଜଳରୁ ଝାଗ ଭଳି; ପରେ ଏହା କର୍ମରେ ବନ୍ଧିଯାଏ, ଯେପରି ଡ଼ୋଲକ ରସିରେ ବନ୍ଧିଯାଏ। କଳ୍ପନା କର୍ମର ବୀଜ, ଏବଂ ଜୀବ ତାହାର ଏକ ଅଂଶ; କର୍ମ ପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ କ୍ରମେ ଅକର୍ମର ଅନୁସୂଚନା କରେ। ବୀଜ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥାଏ, ଏହା ନିଜ ବୀଜ ଭାବକୁ ରଖିଥାଏ; ପରେ ଏହା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ପତ୍ର, ଶାଖା ଓ ଫଳର ଭିନ୍ନତା ଧାରଣ କରେ। ଅନ୍ୟମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶରେ ଜୀବ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସଂସାର ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଯାୟୀ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ତା’ପରେ, ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ, ସେମାନେ ଉପରକୁ କିମ୍ବା ତଳକୁ ଯାନ୍ତି; କର୍ମକୁ ଚେତନାର ଚଳନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।