ଏହି ସଂସାରରେ ଆମ ମନ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ, ଅସ୍ଥିର ବାନର ଭଳି ଅଟକି ରହିନଥାଏ । ଏହା କେବଳ ଆପଣା ଆପଣି ତୃପ୍ତି ହେଲେ ବି ଅସମ୍ଭବ ପଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ, ଫଳ ଆଶା କରିଥାଏ । ଏହା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ କୌଣସି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରହିପାରେ ନାହିଁ; ଏହି ତୃଷ୍ଣାର ବାନର ଏପଟ ଉପରେ ଯାଏ, ସେପଟ ତଳକୁ ଝପଟିଯାଏ, କେବଳ ଅନୁବାଦ୍ଧ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଅନିୟମିତ ଚଳାଚଳ । ଏହି ତୃଷ୍ଣା କେବେ ତଳକୁ ଝଡ଼ିଯାଏ, କେବେ ଆକାଶକୁ ଉଠିଯାଏ, କେବେ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତର ଝାଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରେ—ଏହା ହୃଦୟର କମଳକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏଥିବା ମଧୁମକ୍ଷୀ ଭଳି । ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଦୋଷ ମଧ୍ୟରୁ ତୃଷ୍ଣା ଏକମାତ୍ର ଯାହା ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ରାଜମହଳ ମଧ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ବି ଏହାର ଦୃଢ଼ ସଙ୍କୋଚନରେ ବନ୍ଧି ରହନ୍ତି । ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଅବିଦ୍ୟାର ଘନ ମେଘମାଳା ଭଳି ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅବରୋଧ କରେ । ସଂସାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଚିତ୍ତର ଦାଗକୁ ଏହି ତୃଷ୍ଣାର ତନ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ପାଇଯାଏ—ଏହା ଦାସତ୍ୱର ଦୃଢ଼ ଦୂର୍ବଳ ଦୋରି । ତୃଷ୍ଣା ରଙ୍ଗବେରଙ୍ଗି, ନିର୍ଗୁଣ, ଦୀର୍ଘ, ଅପବିତ୍ରତାରେ ବସିଥିବା; ଏହା ଶୂନ୍ୟ, ଶୂନ୍ୟରେ ନିମଗ୍ନ, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ଶୁଭ କର୍ମର ଫସଲକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେଇଥିବା ବଜ୍ର, ସମୃଦ୍ଧିର କମଳକୁ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ହିମ, ଅନ୍ଧକାରର ଦୀର୍ଘ ରାତି । ଏହି ତୃଷ୍ଣା ସଂସାର ନାଟକର ନାୟିକା, ଶରୀର ଖଞ୍ଚର ଶୁଭ୍ର ପକ୍ଷୀ, ମନର ଅରଣ୍ୟର ମୃଗ, ଏବଂ ପ୍ରେମ ଗୀତର ବୀଣା । ଏହି ତୃଷ୍ଣା କ୍ରିୟାର ସାଗରର ତରଙ୍ଗ, ମୂଡ଼ିର ଦୃଢ଼ ଶୃଙ୍ଖଳ, ପଥର ଛାୟାଦାୟି ବଟବୃକ୍ଷ, ଦୁଃଖର କମଳକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରିକା । ଏହି ତୃଷ୍ଣା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବେଦନାର ରତ୍ନପେଟି; ସେ ସଦା ବିମୋହିତ, ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗର ଖେଳୁଥିବା ଶିଶୁ । କେବେ ସେ ଶୁଭ୍ର, କେବେ ଅନ୍ଧକାରର ଛାୟା; ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଆକାଶର ଅଦୃଶ୍ୟ ପଥ, କେବେ ଘନ କୁହୁଡ଼ିର ଭଳି । ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଏହି ତୃଷ୍ଣାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ; ଏହା ଘନ ଅନ୍ଧକାରର ଭଳି, ଦୂତମାନେ ଭୟ କରେ । ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଥିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସଂସାର ଅବାକ୍, ବିକିର୍ଣ୍ଣ ଚିତ୍ତରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ; ଚିନ୍ତା ରୋଗର ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଚିନ୍ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା । ତୃଷ୍ଣା ଲୋଭ ଲାଗି, ଘାସ, ପାଥର, କାଠ ଆଦି ସବୁକୁ ଲାଭ ଆଶାରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଏହା ଝିଲିରେ ମାଛ ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ । ଶରୀରରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ଏହି ତୃଷ୍ଣା ରୋଗର ଭଳି, ଜଣେ ଗମ୍ଭୀର ଲୋକଙ୍କୁ ବି ଖୋଲା ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଣିଦିଏ, ଯେପରି ରବିକିରଣ କମଳକୁ ଖୋଲାଇଦିଏ । ଏହି ତୃଷ୍ଣା ବାଁସ ଲତାର ଭଳି; ଭିତରେ ଶୂନ୍ୟ, ବାହାରେ ଗଠି, ଦୀର୍ଘ, ଅଙ୍କୁର ଓ କାଂଟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୁକ୍ତା ମାଳା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ । କି ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ଲୋକମାନେ ବି ଏହି ତୃଷ୍ଣାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ବିବେକର ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା କଟିପାରନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ଏହା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିବା ଅତି କଠିନ । ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତଳୱାର, ବଜ୍ର, ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ବି ଏହି ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ତୃଷ୍ଣା ତୁଳନାରେ ତୀବ୍ର ନୁହେଁ । ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଦୀପଶିଖା ଭଳି; ତଳ ଧୂଆଁରେ କଳା, ଦେହ ତେଲରେ ଦୀର୍ଘ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଛୁଆଁଲେ ପୋଡ଼ିଯାଏ । ମେରୁ ପର୍ବତ ସମ ଦୃଢ଼ ଧୀର, ଶୂରବୀର, ପ୍ରବଳତମ ଲୋକଙ୍କୁ ବି ଏହି ତୃଷ୍ଣା କ୍ଷଣେ ତୂଳରେ ପରିଣତ କରିଦିଏ । ଏହି ତୃଷ୍ଣା ବିନ୍ଧ୍ୟା ଅରଣ୍ୟ ସମ—ବିସ୍ତୃତ, ଘନ, ଭୟଙ୍କର, ମେଘ ଓ ଧୂଳିର ଦଳରେ ଘେରିଥିବା, ଘନ ଅନ୍ଧକାର ଓ କୁହୁଡ଼ିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ଏହି ତୃଷ୍ଣା ସବୁଠୁ ପ୍ରଥମେ ଦେଖାଯାଏ, ତଥାପି ଜଣାପଡ଼େ ନାହିଁ; ଏହା ଶୀତଳ ଦୁଧ ଶାଗର ଉପରେ ତରଙ୍ଗ ମାଳା ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ, ମଧୁର ଏବଂ ପ୍ରବଳ । ଏହି ଶରୀର ଭିତରେ ଅନେକ ରସ, ଅନେକ ଜଟିଳତା, ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭରିଛି; ଏହା ସଂସାରରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ଚଳାଚଳ କରେ, ଏବଂ କେବଳ ବେଦନାର ଉତ୍ସ । ଅଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ବି ଏହା ଜ୍ଞାନୀ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଭ୍ରମର ଅହଂକାର ଦେଖାଏ; ଯୁକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଏହା ପରିଷ୍କୃତ କିମ୍ବା ଅପରିଷ୍କୃତ ଦେଖାଯାଇପାରେ, ନା ନିର୍ଜୀବ, ନା ସଚେତନ । ଏହା ଜଡ ଓ ଚେତନ ମଧ୍ୟରେ ଝୁଲି ରହିଥାଏ, ଅସ୍ଥିର ଆଶା ରହିଥାଏ; ଏହା ନ ବିବେକୀ, ନ ବିବେକହୀନ, କେବଳ ମାୟା ଉତ୍ପାଦନ କରେ । ଏହି ଶରୀର କେବେ ଅଳ୍ପ ସୁଖ, କେବେ ଅଳ୍ପ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ; ଏପରି ନିର୍ଗୁଣ, ନିଚ, ଦୟାଜନକ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ । ଏହି ଶରୀର ଆସିଯାଏ, ଯାଏ, ଦାନ୍ତ ଓ କେଶରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତେ ମୁସ୍କାନର ଫୁଲରେ ଶୁଭିତ । ଏହାର ହାତ ଶାଖା ଭଳି, ଅସ୍ଥିର ଦଣ୍ଡରେ ଦୃଢ଼, ମୁଣ୍ଡ ବଡ଼ ଫଳ ଭଳି ଗର୍ଦ୍ଧ ଉପରେ ବସିଛି, ଆଖି ମଧୁମକ୍ଷୀ ଝୁଣ୍ଡ ଭଳି । ଏହାର ହାତ ପାଉ ନରମ ପ୍ରସୂନ, ଶିରା ରକ୍ତ ଓ ରସ ଝରଣା, ଗୋଡ଼ ଗୋଡ଼ିଆ, କାର୍ମିକ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ବିଶ୍ରାମସ୍ଥଳୀ । ଏହି ଦେହ ଗଛର ଛାୟା ଅନେକ ଜୀବ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, କିଏ କାହାର, କିଏ ପର—ଏଠାରେ କିଏ ନିଜ, କିଏ ଅନ୍ୟ ? ଏହି ଶରୀର ପୁନଃପୁନଃ କେବଳ ଭାର ବହନ ପାଇଁ ନିଆଯାଏ, ଏପରି ହେଲେ ଏହାକୁ କିଏ ନିଜ ଭାବିବ, ଯେପରି ଜଣେ ନିଜକୁ ନଉକା କିମ୍ବା ଲତା ଭାବେ ଚିହ୍ନି ନାହାନ୍ତି । ଏହି ଶରୀର ଅରଣ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ, ଅନେକ ଗଡ଼ି, ଗହ୍ୱର ଭରି, ଅନେକ କେଶ ଗଛ ରହିଛି; ଏଠାରେ କିଏ ଦୃଢ଼ତା ନିଭାଇପାରିବ ? ଚର୍ମ, ନାଡ଼ି, ଅସ୍ଥିର ଦୃଢ଼ ତନ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମାଉସ ଭଳି ଶାନ୍ତିରେ ରହିପାରିବି ନାହିଁ । ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରବଳ ମନ ବାନର ଭଳି ଅସ୍ଥିର, ଚିନ୍ତାର ଗୁଛ ଭଳି ଆକୃତି ନେଉଛି, ଦୀର୍ଘକାଳ ଦୁଃଖର କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଆହତ । ଏହି ଶରୀର ତୃଷ୍ଣା ସର୍ପର ଗୃହ, କ୍ରୋଧ କାକର ନିବାସ; ଏହାର ମୁସ୍କାନ ଫୁଲ, ଗଛ ଶୋଭାବାନ, ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏହାର ତଣ୍ଡ ଦୃଢ଼, ଶାଖା ଜାଲ ଶୋଭାବାନ, ହାତ ଫୁଲ ଗୁଛ ଭଳି, ଅଂଗ ନରମ ପ୍ରସୂନ ଭଳି ବାୟୁରେ ଦୋଳିତ ।