ଏକ ଦିନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ରାମ, ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁଇଁଟି ଏକ ଇ ଚରିତ୍ରରେ ଅଛି। ଏହିପରି ଭାଗ୍ୟ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦୁଇଁଟି ଏକା ସ୍ୱଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ତୁମେ ମୋତେ ପଚାରିଛ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ପୁରୁଷାର୍ଥର ନିଶ୍ଚୟ କେମିତି? ଭାଗ୍ୟ ଏହିପରି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ—‘ମୁଁ କହିଥିବା ପୁରୁଷାର୍ଥକୁ ଉପହୋଲ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।’ ଯିଏ ଭାଗ୍ୟକୁ ମାନି, ‘ଭାଗ୍ୟ ମୋତେ ଖାଇବା ଦେବ’ ଭାବି ଅକ୍ରିୟ ଓ ନିର୍ବିକ ରହିଥାଏ, ଏହି ଭାଗ୍ୟର ନିଶ୍ଚୟ। ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଉଦ୍ୟମ କରି ଭୋଗ ସଂଗ୍ରହ କରି, ରାଜ୍ୟ ଠାରୁ ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଗ କରେ, ଏହି ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟର ନିଶ୍ଚୟ। ଦେହ ଧାରଣ କରି ଘୁଞ୍ଚିବା ଲୋକମାନେ ଅପେକ୍ଷିତ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ଭାଗ୍ୟର ନିଶ୍ଚୟ। ଭାଗ୍ୟର କୌଣସି ବୁଦ୍ଧି, କାର୍ଯ୍ୟ, ରୂପ, ପରିବର୍ତ୍ତନ ନାହିଁ; ଏହା ନିଜ ଭାବରେ ଏକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥା—‘ଏହିପରି ହେବା ନିଶ୍ଚିତ’—ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଉଦ୍ୟମ କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ପ୍ରଜ୍ଞାମାନେ ଏହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, କାରଣ ଭାଗ୍ୟ ଏହି ଉଦ୍ୟମ ରୂପରେ ନିୟମିତ। ଭାଗ୍ୟ ଅକ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ଉଦ୍ୟମ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ; ଉଦ୍ୟମ ନଥିବା ଭାଗ୍ୟ ଫଳଦାୟୀ ନୁହେଁ, ଉଦ୍ୟମ ର ସାର ଥିଲେ ଏହା ଫଳଦାୟୀ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଭାଗ୍ୟକୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଅକ୍ରିୟ ଓ ନିର୍ବିକ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣର ଚଳନ କେଉଁଠି ଯାଏ? ଯଦି କେଉଁଠି ଜଣେ ପ୍ରାଣ ଚଳନକୁ ନିୟମିତ କରି ଶାନ୍ତ ରହିପାରନ୍ତି, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିଥିବା ଜଣେ ଉପରେ ଆଉ କଣ କହିବି? ଉଦ୍ୟମ ଓ ଆତ୍ମାର ଏକତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ, ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅକ୍ରିୟତା; ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏହି ଦୁଇଁଟି ମଧ୍ୟରେ ଚଞ୍ଚଳତା ରଖିଲେ କେବଳ ଦୁଃଖ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯଦି ଭାଗ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ରୂପ ନେଇଯାଏ, ତେବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ରତାରେ ପରମ ଲାଭ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଆବିର୍ଭାବ ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମ ଏକା ଆପଣା ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଚମକେ, ଯେପରି ଜଳ ପୃଥିବୀକୁ ବ୍ୟାପି ଘାସ, ଲତା, ଗଛ ଓ ଜ୍ୱାର ରୂପେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛି। ଯେଉଁ କୌଣସି ଶକ୍ତି କେଉଁଠିଁ ଅପରାପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ତାଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତି, ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂମିକୁ ବ୍ୟାପି ଥିବା ପରମେଶ୍ୱର, ପରମ ଆତ୍ମା, ମହାପ୍ରଭୁ, ପବିତ୍ର, ନିଜ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭୂତିର ସ୍ୱଭାବ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ। ଏହି ପରମ ଆନନ୍ଦ, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର, ଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାହାଠାରୁ ମନ, ତାହାଠାରୁ ଜଗତ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତ ଓ ବିସ୍ତୃତ, ଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ନ ଥିଲେ, ଜୀବ କିପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରିବ? ଆତ୍ମାର ଭିତରେ, ଯାହା ଅସତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି—ମହା ଚେତନ, ଭୈରବ ରୂପ, ଅବିନାଶୀ ଆନନ୍ଦ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହାର ସ୍ୱଭାବ, ସମ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଦ୍ଧ, ଚିହ୍ନ ହୀନ, ଜଣା ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ଶାନ୍ତ, ପରମ ଅବସ୍ଥା। ଏହିଠାରୁ ମହା ଶାନ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅବଗତି; ଏହାର ସ୍ୱଭାବିକ ସ୍ପନ୍ଦନକୁ ‘ଜୀବ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଜୀବ ଅଟୁଟ ଚଳନ। ଏହି ପରମ ଚେତନା ଆକାଶ ଦର୍ପଣରେ, ଯାହା ଅନୁଭୂତିର ସ୍ୱଭାବ, ଏହି ଅସତ ଜଗତର ଅନୁକ୍ରମ ଚିତ୍ରିତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ସ୍ୱଳ୍ପ ଚମକ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବା ଅପାୟ ବିନା ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଭାବରେ, ବା ପବନ ନଥିବା ଦୀପ ଭାବରେ—ରାଘବ, ଏହାକୁ ଜୀବ ବୋଲି ଜାଣ। ଯେତେବେଳେ ଶାନ୍ତି ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାଶରୁ ଚାଲିଯାଏ, ଚେତନା ଭାବରେ ଚମକିଥିବା ଯାହା ମନ ଓ ଅନୁଭୂତିର ସ୍ୱଭାବ—ଏହି ଚେତନା ଆକାଶର ଜୀବ। ଯେପରି ପବନର ଗତି, ଅଗ୍ନିର ଉଷ୍ମା, ବରଫର ଶୀତଳତା, ସେପରି ଆତ୍ମାର ଜୀବ ଭାବ। ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ ଚେତନା, ଏହି ମନର ପ୍ରଥମ ଅବଗତି ସ୍ୱଭାବିକ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହାକୁ ଜୀବ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହି ଗଢ଼ ଅବଗତି ଦୀରେ ଦୀରେ ‘ମୁଁ’ ଭାବରେ ଗଢ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଚିଁହା ଆଉ ଅଧିକ ଇନ୍ଧନ ଦେଲେ ତାହା ଚମକିଯାଏ। ଯେପରି ତାରାର ସୃଷ୍ଟି କାଳରେ ଆକାଶରେ ନୀଳା ଛାୟା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଭାବରେ ‘ମୁଁ ଅଛି’ ଭାବ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି ଜୀବ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ନିଜ ଗଢ଼ ଭାବରେ ଅହମ୍ ରୂପ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଆକାଶ ନୀଳା ଦେଖାଯାଏ। ‘ମୁଁ’ ଭାବ ଏକ ଦେଶ କାଳର ଭିନ୍ନତାରେ ଚିହ୍ନିତ; ଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଭାବନାର ପ୍ରଭାବରେ ଏହିପରି କମ୍ପିତ, ପବନର ଚଳନ ପରି। ଏହିପରି ଭାବନା ରୂପରେ ଏହି ମନ ଅହମ୍, ଚିତ୍ତ, ଜୀବ, ଭାବ, ମାୟା, ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ ଅନେକ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ। ଏହି ମନ, ଯାହା ଭାବନାର ସ୍ୱଭାବ, ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରାକୁ ନିଜ ରୂପ ଭାବି କଳ୍ପନା କରେ; ଏହା ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଲାଭ କରେ, ଏହି ଭାବନା ଠାରୁ ଏହା ଶମ୍ଭ ହୁଏ। ମନ ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରାର ରୂପ ନେଇ ଏକ ଆଲୋକ କଣା ପରି ହୁଏ, ଯେପରି ଅଜନ୍ମ ଆକାଶରେ ମ୍ଲାନ ତାରା ଦେଖାଯାଏ। ମନ ତନ୍ମାତ୍ରାର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଆଲୋକ କଣା ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଥାଏ; ଦୀରେ ଦୀରେ ଏହା ନିଜ ଓଁ ଶ୍ବାସ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅଙ୍କୁର ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଆଲୋକ କଣା, ଯାହାକୁ ‘ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ତାହା ଏକ ଡିଂଗି ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ; ଏହା ଭିତରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳ ଏକ ବୁଡିକୁ ରୂପ ଦେଇଥାଏ। କଳ୍ପନାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କିଛି ଶୀଘ୍ର ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତି; ଏହି ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଦେହ ତାଙ୍କର ନିଜ ଭାବ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଦେବ ଧନ ଏକ ଅଭିଲାଷା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ।