ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ରୁପେ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଘାସ, ଲୋକ, ଦେମନ୍, ଦେବତା, ସର୍ପ, ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅନେକ ରୂପରେ ରହିଛି; ଏହି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଚକ୍ରରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି। କେବେ କେବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା କିମ୍ବା ଅଦ୍ଭୁତତା ଦେଖାଯାଏ, ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଏହା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣତଃ ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଜଣା ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଏହି ଅନୁକ୍ରମକୁ ଏକ ତିବ୍ର ବିସ୍ତାର ରୂପେ 'ସୃଷ୍ଟି' ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ଏଠି ଅଚଳକୁ ଚଳନଶୀଳ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନୁକ୍ରମରେ ଏହା ଉପସ୍ଥିତ; ଏହାର କୌଣସି ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, କିମ୍ବା ଶେଷ ନାହିଁ, ଶାସ୍ତ୍ର ଏକ ଆକାଶର ଗଛ ଭଳି ଅଛି। ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଲାଇନ୍ଗୁଡିକ ପାଥର ଉପରେ ଉତ୍କୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥାଏ, ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଦୈବ ନିୟତି ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି, ଏହା ଆତ୍ମାରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି; ଜାଗୃତ ବ୍ରହ୍ମା ଆକାଶକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଚେତନା ଶରୀରର ଅଂଗ ଓ ଉପଂଗକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ଏହି ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମା, ପଦ୍ମ-ଜନ୍ମା, ଦୈବ ନିୟତି ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଗ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ 'ଦୈବୀ' ବୋଲି ଡାକାଯାଏ—ଏହା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି; ସମସ୍ତ ଉପାଦାନକୁ ଆବରଣ କରି, ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବରେ ଅବିକଳ ଅଛି। ନିୟତିର ଭାବ ଏହିପରି: 'ଏହି ବସ୍ତୁ ଅନୁଭୂତି ରୂପେ କମ୍ପିତ ହେବା ଦରକାର, କିମ୍ବା ଉପଭୋକ୍ତା ଭାବରେ ପରିଣତ ହେବା ଦରକାର; ଏହିପରି ହେବା ଦରକାର, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହିପରି ହେବା ଦରକାର।' ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ମାନବ, ଘାସ, ଜଣ୍ଡି, ଓ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ଚଳନ; ଏହି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଜଗତ, କାଳ ଓ କ୍ରିୟାର ଉତ୍ପତି। ଏହି ଦ୍ୱାରା ମାନବର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁଇଟି ଦେଖାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୁଇଟି ବିଲୟ ହୁଏ, ଦୁଇଟି ଏକ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକତା ହୋଇଯାଏ। ମାନବ ଓ ମାନବତା ଦ୍ୱାରା, କ୍ରିୟା ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁଇଟି ସମାନ ତତ୍ତ୍ୱର; ଏହିପରି ନିୟତି ଅଛି, ଏହିପରି ନିୟତି-ମାନବତା ଅଛି। ହେ ରାମ, ତୁମେ ମୋତେ ନିୟତି ଓ ପୁରୁଷକାରର ନିଷ୍ପତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଦରକାର; ନିୟତି ଏହିପରି ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଅଛି: 'ମୁଁ କହିଥିବା ପୁରୁଷକାରକୁ ଉପଧାରଣ କରିବା ଦରକାର।' ଯିଏ ନିୟତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, 'ଭାଗ୍ୟ ମୋତେ ଖାଇବା ଦେବେ' ଭାବି, ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ନିରବ ରହିଥାଏ, ଏହା ନିୟତିର ନିଶ୍ଚିତତା। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ଲୋକ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଉପଭୋଗ ଏକତ୍ର କରି, ଏହାର ଉପଭୋଗ କରେ—ରାଜ୍ୟାଧିକାରରୁ ମୁକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଏହି ମଧ୍ୟ ନିୟତିର ନିଶ୍ଚିତତା। ସଂସାର ରୁ ମୁକ୍ତି କେବେ ଏକ କଳ୍ପିତ ପଥ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ ନାହିଁ; ଶରୀର ଧାରଣ କରି ଘୂରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଏହି ନିୟତିର ନିଶ୍ଚିତତା। ଏହି ନିୟତିର କୌଣସି ବୁଦ୍ଧି, କ୍ରିୟା, ପରିବର୍ତ୍ତନ, କିମ୍ବା ଆକାର ନାହିଁ; ଏହା ନିଜ ଭାବରେ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛି। ଏହି ଅବସ୍ଥା—'ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ହେବା ଦରକାର'—ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଉଲଂଘିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ଚେଷ୍ଟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, କାରଣ ନିୟତି ଏହି ଚେଷ୍ଟାର ରୂପରେ ନିୟମିତ ଅଛି। ନିୟତି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅଚେଷ୍ଟା, କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ଚେଷ୍ଟା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଚେଷ୍ଟା ରୂପ ବିନା ନିୟତି ଫଳଦାୟି ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଚେଷ୍ଟାର ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଫଳ ଦିଏ। ଯିଏ ନିୟତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ନିରବ ରହିଥାଏ—ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଚଳନ କେଉଁଠି ଯାଏ? ଯଦି କେଉଁଠି ଜଣେ ଚେଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରାଣର ଚଳନକୁ ଅନ୍ୟ୍ୟତା କରି, ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ, ଏହା ଅତି ଉତ୍ତମ; ମୁକ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ ଆଉ କଣ କୁହିବା ଅଛି? ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ହେଉଛି ଚେଷ୍ଟା ଓ ଆତ୍ମାର ଏକତା, ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍କ୍ରିୟତା; ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିରତା ରଖିଲେ କେବଳ ଦୁଃଖ ମିଳିଥାଏ। ଯଦି ଭାଗ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପରିଣତ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆତ୍ମା ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏକା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଥାଏ; ଯେପରି ଜଳ ଭୂମିରେ ଘାସ, ଲତା, ଗଛ ଭାବରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି। ଯେଉଁ କ୍ଷମତା କୌଣସି ଭାବରେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ନିଜ ଶକ୍ତି; ଏହି ନିଜ ଭାବରେ ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ୟାପି ଭଗବାନ, ପରମ ଆତ୍ମା, ମହା ନାୟକ, ଶୁଦ୍ଧ ଅଛନ୍ତି, ନିଜ ଆନ୍ଦନ ଅନୁଭୂତିର ତତ୍ତ୍ୱ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ରହିତ। ଏହି ପରମ ଆନ୍ଦନ, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭାବରେ ଅଛି, ଠାରୁ ପ୍ରଥମେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା ଉପଜିଥାଏ; ତାହାରୁ ମନ, ତାହାରୁ ସୃଷ୍ଟି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଯାହା ନିଜ ଅନୁଭୂତିର ମାପିକା ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥାପିତ ଏବଂ ବିସ୍ତାରିତ, ଏଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆତ୍ମା କେମିତି ରହିପାରିବ, ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱିତୀୟତା ନାହିଁ? ଆତ୍ମାର ମଧ୍ୟରେ, ଯାହା ଅସତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ବିସ୍ତୃତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଛି—ମହା ଚେତନା ଭାବରେ, ଭୈରବ ରୂପରେ, ଅବିନାଶୀ ଆନ୍ଦନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା ସମ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଲକ୍ଷଣ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହା ଶାନ୍ତ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା। ଏହିଠାରୁ ଏକ ମହା ଶାନ୍ତି ଉପଜିଥାଏ, ଯାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ; ଏହାର ନିଜ ଚଳନ 'ଜୀବ' ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ। ଏହି ପରମ ଚେତନା-ଆକାଶ ଦର୍ପଣରେ, ଯାହା ଅନୁଭୂତିର ଭାବରେ ଅଛି, ଏହି ଅସତ ବିଶ୍ୱ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୋଇପାରିଥାଏ। ଯେଉଁ ଅଳ୍ପ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୁ ଉପଜିଥାଏ, ପବନ ନଥିବା ସାଗର କିମ୍ବା ପବନ ନଥିବା ଦୀପ ଭଳି—ହେ ରଘୁନାଥ, ଏହାକୁ 'ଜୀବ' ଭାବରେ ଜାଣିବା।