ଏହି ଆଦ୍ଭୁତ ଶ୍ରୁତିଗୁଡିକୁ ଏକ ମଧୁର ଓ ଗମ୍ଭୀର କଥାରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ— ବ୍ରହ୍ମଚେତନ୍ୟ ନିଜ ମହିମାକୁ ଯେପରି ଭିତରେ ଅନୁଭବ କରେ, ସେପରି ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅନୁଭବ କରେ, କାରଣ ସେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍। ଏହି ଅନୁଭବ ସତ୍ୟ, କାରଣ ଏହା ଜ୍ଞାନର ଲୀଳା ଭାବରେ ନିତ୍ୟ ଅନୁଭୂତ; ଏହା ଅସତ୍ୟ, କାରଣ ଏହା କେବଳ ମନର ଗଠନ, ଏହା ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ। ଯେପରି ବାୟୁରେ ଗତି ଅଛି, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ସର୍ବୋଚ୍ଚରେ ବିଦ୍ୟମାନ; ଅସତ୍ୟର ଧାରଣାରେ ଏହା ଅସତ୍ୟ, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଏହା ଅସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଆଲୋକ ଭିତରେ ତାହାର ଚମକ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱର ମହିମା, ଯାହା ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ରୂପେ ଅନୁଭୂତ, ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ମାଟିରେ ପ୍ରତିମା କିମ୍ବା କାଠରେ ଗୁଡିଆ, କିମ୍ବା କଳମସର ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ସର୍ବୋଚ୍ଚରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ବ୍ରହ୍ମର ସାର ଏହି ସତ୍ୟତାର ମାରୁଭୂମିରେ ଉଜ୍ୱଳ, ଏହି ତିନି ଲୋକର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଏକ ମୃଗମରୀଚିକା, ଅସତ୍ୟ ଓ ଅନିତ୍ୟ। ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ରୂପୀ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିର ସାର ଆତ୍ମା ଧାରଣ କରାଯାଏ; ତଥାପି ଅଭେଦ ହେଉଥିବାରୁ, ସେ ଧାରଣ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ବିଜରେ ଗଛ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଯେପରି ଦୁଧରେ ମିଠାସ, ମରିଚିକାରେ ତୀବ୍ରତା, ପାଣିରେ ପ୍ରବାହ, ବାୟୁରେ କମ୍ପନ ଅଛି, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ଆତ୍ମାରେ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭିତରେ ଅଲଗା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ନୁହେଁ। ସୃଷ୍ଟି ଅନନ୍ୟ ଚେତନାର ରୂପ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାର ଆକୃତିରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏହି ଜଗତ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ମଣିର ଚମକ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହାର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ଏହିଏ ସେଠାରେ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତି, ମନ, ପ୍ରାଣ ଇତ୍ୟାଦି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂସ୍ପର୍ଶ ନାହିଁ, କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ—ଏହିପରି, ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଅନୁଭୂତି ମାତ୍ର। କେବେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଉଦୟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶାନ୍ତ, ଅଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ବିଦ୍ୟମାନ—ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ମୃଦୁ। ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣିକା ଚାରିପାଖରେ ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ; ପ୍ରତ୍ୟେକ କଣିକା ଭିତରେ ଆଉ ଅନେକ ଅଛି—ତେଣୁ କେଉଁ ଗଣନା କରିବେ? ଯେପରି ପାଣିରେ ତରଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଲୁଚିଯାଏ କିମ୍ବା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ବ୍ୟକ୍ତିରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଯଦି ଆନନ୍ଦରେ ଅନ୍ୟତମ ବିରକ୍ତି ଆସେ, ତେବେ ଶାସ୍ତ୍ର କହେ—ସେଠାରେ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ଉପଲବ୍ଧ। ଯେଉଁଠାରେ ଅସଙ୍ଗତା ଅଛି, ସେଠାରେ ମୁକ୍ତି; ତେଣୁ ଯେଉଁଠାରେ 'ମୁଁ ଅଛି' ଭାବ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଜନ୍ମର ଅନୁଭୂତି କିପରି ହେବ? ଯେମାନେ ଚେତନାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଓ ଅଧମ, ଅଜନ୍ମା, ନିରାକାର, ନାମହୀନ, ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳର ଆଧାର ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି—ସେମାନେ ବିଜୟୀ। ଏଠାରେ ଏକ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା ଅଛି, ଅପ୍ରକାଶିତ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ପାଣିରେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରେଖା ପରି; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ବିଦ୍ୟମାନ—ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ସାର, ସେମାନେ ନ ଅଛନ୍ତି, ନ ନାହାନ୍ତି। ଏହି 'ମୁଁ' ରୂପୀ ଚେତନା, ଯାହା ପଦ୍ମଯୋନି (ବ୍ରହ୍ମା)ର ମୂଳ, ନିଜ ଚିନ୍ତାର ବିଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱକୁ ପ୍ରସାରିତ କରେ; ଭିତରେ ଏହା ଅନନ୍ତକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଏକ ଚକ୍ଷୁପଟଲିର ଏକ ଅଂଶ ମଧ୍ୟରେ ବି। ହଜାର ହଜାର କଳ୍ପ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ଷଣ ଓ କଣିକାର ଅନେକ ବିଭାଗ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସବୁର ଭିତରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଣିକାର ଭିତରେ ଏକ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ମାୟା ଦେଖାଯାଏ—'ଏହିଏ ଅନନ୍ତ!' ବୋଲି ପ୍ରକାଶିତ। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ନିରବ ଭାବେ, ତାଳ ତଳ ନଦୀର ଅପରିଚିତ ତରଙ୍ଗ ପରି, ସୃଷ୍ଟିର ପରମ୍ପରାକୁ ଆଗକୁ ନେଇଯାଏ। ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟିର ଚମତ୍କାର ଏକ ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ, ବିଶାଳ ସାଗର ଉପରେ, କୂଳର ଗଛରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଫୁଲପତ୍ର ବହୁଥିବା ନଦୀ ପରି ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ଅନୁଭୂତିର ସୃଷ୍ଟି ସ୍୵ପ୍ନର ସହର, ମାୟାର ସହର, କିମ୍ବା କାହାଣୀର ସହର, କିମ୍ବା ମେଘର ପାହାଡ଼ ପରି ଅସତ୍ୟ, ଚିନ୍ତା ପରି ଅନୁଭୂତ। ଏପରି ଯଥାର୍ଥ ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଏକତ୍ୱ ପ୍ରକୃତରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ଅଖଣ୍ଡ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନରେ ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ତଥାପି, ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଦେହ କାହିଁକି ଏଠି ରହିଯାଏ? ଏହା ଭାଗ୍ୟର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ ପରି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଭାଗ୍ୟ କ’ଣ? ଏଠାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ନିୟତି ଅଛି, ଚେତନ୍ୟ ଶକ୍ତିର ସ୍ପର୍ଶରେ ପ୍ରକାଶିତ, ଏହିଏ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ, ସମସ୍ତ କଳ୍ପିତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛି। ମୂଳ ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ଏହି ନିୟତି ଅନେକପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏହିପରି ଏହି ନିୟମ ସଦା ସ୍ଥିର। ଏହାକୁ ମହାସତ୍ୟ, ମହାଚେତନା, ମହାଶକ୍ତି, ମହାଦୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହିଏ ମହାକ୍ରିୟା, ମହୋଦୟ, ମହାସ୍ପନ୍ଦନ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏବଂ ମହାଆତ୍ମାର ଏକତ୍ୱ ଭାବରେ ଘୋଷିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ ଘାସ, ଲୋକ, ଦେବ, ଦାନବ, ସର୍ପ, ପାହାଡ଼ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବ୍ୟକ୍ତ। କେବେ କେବେ ବ୍ରହ୍ମର ସାରରେ ବିଚ୍ୟୁତି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ—ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟଥା, ନିୟତି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାତ ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନିୟତିକୁ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହିଏ ବିସ୍ତାରିତ। ଅଚଳକୁ ଚଳାନ୍ତୁ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ସମ୍ମାନିତ ବ୍ରହ୍ମ ନିୟମରେ; ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ନଥିବା ଶାସ୍ତ୍ର ଆକାଶର ଗଛ ପରି। ଯେପରି ପାଥରରେ ରେଖା ଅଙ୍କିତ, ସେପରି ନିୟତି ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ସୃଷ୍ଟି ଆତ୍ମାରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ଏବଂ ଜାଗୃତ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ ଆକାଶକୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଦେହର ଅଙ୍ଗ ଓ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶିତ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଦ, ପଦ୍ମଯୋନି ଭାବେ, ନିୟତି ଓ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ଅଙ୍ଗ।