ସଂସ୍ଥାପନା ଓ ସୃଷ୍ଟି, ଦୁଇଟି ଅଲଗା ନୁହେଁ; ସ୍ୱୟଂ ପରମାତ୍ମା ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ଏକ ଅଭିନ୍ନ ରୂପ, ଯେପରି ଏକ ଶକ୍ତି ଓ ତାହାର ଅଂଶ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଚେତନା ଓ ଆକାଶ ଜ୍ଞାନର ମାଧ୍ୟମରେ, ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ—ଯେପରି ହୃଦୟର ନିଜ ଆକୃତି ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳନ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶବ୍ଦ ତତ୍ତ୍ୱ ଚେତନାର ଚମକ ଭାବରେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଯେପରି ମନରେ ଏକ ଚିନ୍ତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ତାପରେ ଏହି ଚେତନା ନିଜ ଅସଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଜାଣିବାକୁ ଆସେ, ଯେପରି ବାୟୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚଳନ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଜକୁ କମ୍ପନ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି କରେ। ଏହି ସମୟରେ, ଏହା ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱର ରୂପରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଆଲୋକ ଘେରା ମଧ୍ୟରେ ମନ୍ଦିର ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଅଜନ୍ମ ଅସଳ ତତ୍ତ୍ୱ ହୃଦୟରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଜାଣିବାକୁ ଆସେ, ଯେପରି ଜଳ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱ ରୂପରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ, ଅଜନ୍ମ ଚେତନା ନିଜ ମନ ତତ୍ତ୍ୱର ଭୂମିକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗନ୍ଧ ଭାବରେ ଜାଣିବାକୁ ଆସେ, ଯେପରି ଭୂମିର ଦୃଢତା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଅନୁଭୂତି ଏକ ଅବିରତ ସମୟ ଧାରାରେ ସୃଷ୍ଟିର ଧାରା ଭାବରେ ଚେତନାର ପ୍ରକାଶ ହୁଏ। ଏପରି ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଅଚଳ ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହେ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଜାଗୃତ ହୁଏ, ସେ ସଦା ଦୁଃଖ ରହିତ; ସୃଷ୍ଟି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅଟୁଟ ରହେ; ଅଜାଗୃତ ବ୍ୟକ୍ତି ସୃଷ୍ଟିର ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅନ୍ତେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଚେତନା-ବ୍ରହ୍ମା ଯେପରି ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁଭୂତି କରେ, ସେପରି ସେ ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି କରେ; କାରଣ ସେ ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ସତ୍ୟ, କାରଣ ଏହା ସଦା ଜ୍ଞାନର ଲୀଳା ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ଏହା ଅସତ୍ୟ, କାରଣ ଏହା ମନସିକ ଧାରଣା, ଅବର୍ଣ୍ୟ। ବାୟୁରେ ଚଳନ ଯେପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ପରମାତ୍ମାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ; ଅସତ୍ୟ ଧାରଣାରେ ଏହା ଅସତ୍ୟ, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଏହା ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଆଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ରୂପ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାରୁ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ନିର୍ଗତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ମାଟିରେ ଆକୃତି ନିଖୋଦ ନୁହେଁ, କାଠରେ ଗୁଡିଆ ନିଖୋଦ ନୁହେଁ, ଇଙ୍କର ମାସ୍ତିରେ ରଙ୍ଗ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ଏହିପରି ସୃଷ୍ଟି ପରମାତ୍ମାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ବ୍ରହ୍ମାର ତତ୍ତ୍ୱ ଏକା ଅସଳ ରୂପରେ ଅଭିଭାସିତ; ତିନି ଲୋକର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏକ ଅସତ୍ୟ ମୃଗମାରିଚିକା। ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ସୃଷ୍ଟିର ତତ୍ତ୍ୱ ଉପସ୍ଥାପିତ; କିନ୍ତୁ ଅଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଉପସ୍ଥାପିତ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଗଛ ମାଞ୍ଜିର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଯେପରି ଦୁଧରେ ମିଠା, ମରିଚରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣତା, ଜଳରେ ପ୍ରବାହ, ଓ ବାୟୁରେ କମ୍ପନ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଅଭିନ୍ନ ଚେତନାର ରୂପରେ ପରମାତ୍ମାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଅଲଗା ଦେଖାଏ କିନ୍ତୁ ଅସଳରେ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଜଗତ କୁହାଯାଏ—ଏହା ବ୍ରହ୍ମାର ମଣିର ଚମକ; କାରଣ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହା ତାହାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଅନୁଭୂତି, ମନ, ପ୍ରାଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥାପିତ; କିନ୍ତୁ ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ ହେଲେ, କିଛି ଉପସ୍ଥାପିତ ନୁହେଁ—ଏହିପରି ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଅନୁଭୂତି ଅଟୁଟ। କେବେ କିଛି ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଜନ୍ମ ବ୍ରହ୍ମା ଶାନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ମୃଦୁ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁ ଚାରିପାଖରେ ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଅଣୁ ଅଛି—ତେଣୁ କେତେ ଗଣନା କରାଯିବ? ଯେପରି ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚଳନ ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚୁପ୍ଚାପ ଅଟୁଟ ରହେ କିମ୍ବା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଜାଗୃତ, ସ୍ୱପ୍ନ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ବ୍ୟକ୍ତିରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଯଦି ଭୋଗରେ ଅଳ୍ପ ଅସନ୍ତୋଷ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଶାସ୍ତ୍ର କହେ, ସେ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି। ଯେଉଁଠି ଅନାସକ୍ତି, ସେଉଁଠି ମୁକ୍ତି; ତେଣୁ 'ମୁଁ' ଭାବ ନଥିଲେ, ଜନ୍ମ ଭାବ କିପରି ଆସିବ? ଯେଉଁଠି ଚେତନାକୁ ପରମ ଓ ଅପର, ଅଜନ୍ମ, ନିରାକାର, ନାମହୀନ, ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳର ଆଧାର ଭାବରେ ଜାଣିଥିବା, ସେମାନେ ଜୟୀ। ଏକ ପରମ ଚେତନା ଅଛି, ଅନିର୍ବାଚ୍ୟ, ଅଦ୍ୱୟ, ଜଳରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରେଖାର ପରି; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ଅଟୁଟ; ଯେଉଁଠି ତତ୍ତ୍ୱ, ସେମାନେ ନ ଅଛନ୍ତି, ନ ନାହିଁ। 'ମୁଁ' ରୂପ ଚେତନା, ପଦ୍ମଜ (ବ୍ରହ୍ମା) ର ଉତ୍ସ, ନିଜ ଚିନ୍ତାର ବିଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱକୁ ବିସ୍ତାର କରେ; ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏକ ଦିନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନେକ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଯେପରି ବିଶ୍ୱ ଏକ ଯୁଗ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ହଜାର ଶୃଷ୍ଟି ଚକ୍ର ଅଣୁ ଏବଂ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଅନେକ ଭାଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅଣୁ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ଭିତରେ ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ମାୟା ଦେଖାଯାଏ—'ଏହି ଅନନ୍ତ' ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ। ଏହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟିର ଅନୁକ୍ରମ ପ୍ରବାହ କରେ, ଯେପରି ଜଳରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ତରଙ୍ଗ ଚଳିଥାଏ। ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟିର ଚମକ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଏହି ବିଶାଳ ସାଗରରେ ଚଳିଥାଏ, ଯେପରି ନଦୀ ତଟରୁ ଫୁଲ ଫିଙ୍ଗାଇ ଦେଉଥାଏ। ସ୍ୱପ୍ନର ନଗର, ମାୟାର ନଗର, କିମ୍ବା କଥାର ନଗର, ବା ମେଘର ପହାଡ଼, ଏହି ଅନୁଭୂତି ଶୃଷ୍ଟି ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଏକ ଚିନ୍ତା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏପରି ଯଥାର୍ଥ ଜିଜ୍ଞାସା ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ୱ ଜାଣିଲେ, ଅଭିନ୍ନ ଆତ୍ମାର ଜ୍ଞାନରେ ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ତଥାପି ତଥ୍ୟ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହ କିପରି ରହିଥାଏ? ଏହା ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ—କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଭାଗ୍ୟ କଣ? ଏଠାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ନିୟମ ଅଛି, ଚେତନା ଶକ୍ତିର ସ୍ପର୍ଶ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପିତ; ଏହି ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ସମସ୍ତ କଳ୍ପିତ ବିଶ୍ୱରେ ବ୍ୟାପିତ।