ଏହି ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହାକୁ ଆମେ ‘ମୁଁ’, ‘ତୁମେ’ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମରେ ଚିହ୍ନିବା ଚେଷ୍ଟା କରିଥାଉ, ସେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଆଲୋକର ଭଳି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଚେତନାର ଆକାଶରେ ତାହାର ନିଜର ଶୂନ୍ୟତା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ—ଏଠାରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ, ଏକତ୍ୱ କିମ୍ବା କୌଣସି ବିଭାଜନର ଧାରଣା କେଉଁଠି? ‘ମୁଁ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱ’—ଏହି ଭ୍ରମ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବାହ୍ୟ କାରଣ ଛଡ଼ା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଓ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଦୟାକରି ଆଉଥରେ କହନ୍ତୁ, ଏହା କିପରି ଘଟେ? ସମସ୍ତ ଅନୁଭବ ଏକାପଟି ଭାବରେ ଭିତରେ ମିଳିଯାଏ, ସଦା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ। ଏହିପରି, ଅଜନ୍ମା ଏକାଟି ସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଏକାଟି ଆତ୍ମା। ‘ସମସ୍ତ’, ‘ଆରମ୍ଭ’ ଭଳି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥରେ ଯେତେ ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ଏକାଟି ବ୍ରହ୍ମନ୍—ପ୍ରଥକ୍ ନୁହେଁ। ‘ସମସ୍ତ’ ଭଳି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ତାହାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଯେପରି, ଗହନାର ଗୋଲ୍ଡ ଭିତରେ ‘ବ୍ରାସଲେଟ’ ଭାବ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ତେଣୁ ଲହରୀର ଜଳ ଭିତରେ ‘ଲହରୀ’ ଭାବ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ପ୍ରଭୁଠି ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆକୃତି, କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱ ଆକୃତି ପ୍ରଭୁ ନୁହେଁ; ଗୋଲ୍ଡ ହେଉଛି ‘ବ୍ରାସଲେଟ’ ଭାବ, କିନ୍ତୁ ‘ବ୍ରାସଲେଟ’ ଭାବ ଗୋଲ୍ଡ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଏକ ଯୁକ୍ତ ବସ୍ତୁ ଅନେକ ଅଂଶରେ ଗଠିତ, ସେପରି ଚେତନା ଅଂଶହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ। ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ଏକାଟି ସ୍ୱରୂପରେ ଥିବା ଚେତନା, ଭିତରେ ବିଶ୍ୱ ଏବଂ ‘ମୁଁ’ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଏକ ପଥର ଭିତରେ ଅନେକ ରେଖାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଏ, ସେପରି ଚେତନାର ଏକ ଦୃଢ଼ ଦଳରେ ବିଶ୍ୱ ଏବଂ ‘ମୁଁ’ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯଦିଓ ସେଗୁଡିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଲହରୀ ଜଳରେ ଥାଏ, ଅନ୍ୟ ଲହରୀ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ; ସେପରି ପରମ ସ୍ୱରୂପରେ ସୃଷ୍ଟି ଭିତରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟିର ଏକ ନିଜସ୍ୱ ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ପରମ ସ୍ୱରୂପ ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ପରମ ସ୍ୱରୂପରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ—ଏକାଟି ଏବଂ ତାହାର ଅଂଶ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଚେତନାର ଆକୃତି ଏବଂ ଆକାଶର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, କେବଳ ଆକାଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ—ଯେପରି ହୃଦୟର ଆକୃତି ପବନ ଦ୍ୱାରା ଗତି ଭାବେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶବ୍ଦ କଣା ଚେତନାର ଏକ ଚମକ ଆକୃତି ନେଇ, ଶାନ୍ତ ଜନ ଭିତରେ ମନର ଚିନ୍ତା ଭଳି ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ତାପରେ, ଏହା ନିଜକୁ ନିଜର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ଭାବରେ ଜାଣିଥାଏ, ଯେପରି ପବନ ଭିତରେ ଗତିର ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହା ନିଜର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଅବରଣ ଭିତରେ ରହିଥାଏ—ଯେପରି ଆଲୋକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଅଜନ୍ମା ନିଜର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ହୃଦୟରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆକୃତି ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ କରେ—ଯେପରି ଜଳ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଅଜନ୍ମା ନିଜର ମନ ଭାବରେ ଥିବା ପୃଥିବୀକୁ ଭିତରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗନ୍ଧ ଭାବରେ ଜାଣିଥାଏ, ଯେପରି ପୃଥିବୀର ଦୃଢ଼ତା। ଅନୁଭୂତି, ସମୟ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଚେତନାର ପ୍ରକାଶ; ଏହି ଦିନେ ଏହି ଦିନେ ସୃଷ୍ଟିର ଧାରା ଚାଲିଥାଏ। ଏପରି, ନିଜର ଭାବ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଅଚଳ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପାଦ ଓ ଅସ୍ତମୟ ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁ ଜନ ଜାଗୃତ, ସେ ସଦା ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ; ସୃଷ୍ଟି ଉଦୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ; ଅଜାଗୃତ ଭାବ, ସୃଷ୍ଟି ଆକୃତି ରୂପେ, ସଦା ବିଳୟ ହୁଏ। ଯେପରି, ଚେତନା-ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନିଜର ଭିତରେ ନିଜର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; କାରଣ, ସେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଳିକ। ଏହା ସତ୍ୟ, କାରଣ ଏହା ସଦା ଜ୍ଞାନର ଲୀଳା ଭାବରେ ଅନୁଭୂତ; ଏହା ଅସତ୍ୟ, କାରଣ ଏହା କେବଳ ମନର ଧାରଣା, ଏହା ବର୍ଣ୍ନନାର ଉପରେ। ଯେପରି ଚଳନ ପବନରେ ଅଛି, ସୃଷ୍ଟି ପରମ ସ୍ୱରୂପରେ ବସିଥାଏ; ଅସତ୍ୟ ଧାରଣାରେ ଏହା ଅସତ୍ୟ, ସତ୍ୟରେ ଏହା ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଯେପରି ଆଲୋକ ଭିତରେ ଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଆତ୍ମାରୁ ବିଶ୍ୱର ଆନ୍ତରିକ ଏବଂ ବାହ୍ୟ ମହିମା ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଯେପରି ମାଟିରେ ଆକୃତି ତିଆରି ହୁଏନାହିଁ, କିମ୍ବା ଲକଡ଼ିରେ ଗୁଡିଆ, କିମ୍ବା ମସିର ଦଳରେ ରଙ୍ଗ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସୃଷ୍ଟି ପରମ ସ୍ୱରୂପରେ ବସିଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମନ୍ର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକାଟି ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରଭା ପ୍ରକାଶିତ; ଏହି ତିନି ଲୋକର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏକ ଅସତ୍ୟ ମୃଗମରୀଚିକା। ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ତାହା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ଆତ୍ମା ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ; ତଥାପି ଅଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଚିନ୍ତା ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ଗଛ ମୁଁଠା ଭିତରେ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଯେପରି ଦୁଧର ମିଠା, ମରିଚର ତୀକ୍ଷ୍ଣତା, ଜଳର ଦ୍ରବ୍ୟତା, ପବନର ଗତି, ସେହିପରି ଅଲଗା ନୁହେଁ, ତଥା ଅଲଗା ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ ନୁହେଁ, ସୃଷ୍ଟି ଅଭିନ୍ନ ଚେତନାର ଭାବରେ ପରମ ଆତ୍ମାର ଆକୃତିରେ ବସିଥାଏ। ଯାହାକୁ ବିଶ୍ୱ କୁହାଯାଏ, ସେ ଏକ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ରତ୍ନର ପ୍ରଭା—ଏହା କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାହାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଅନୁଭୂତି, ମନ, ପ୍ରାଣ, ଆଦି ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ; କିନ୍ତୁ ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ, ଏହି ଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ—ତେଣୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତତା କେବଳ ଅନୁଭୂତି। କେଉଁଠି ବି କିଛି ଉଦୟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତମୟ ଘଟେନାହିଁ; ସମସ୍ତ କାଳରେ ଶାନ୍ତ, ଅଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମନ୍—ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ମୃଦୁ। ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣା ଚାରିପାଖରେ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରକାଶିତ; ପ୍ରତ୍ୟେକ କଣା ଭିତରେ ଆଉ ଅନ୍ୟ କଣା—ତେଣୁ ଏହି ଗଣନା କିପରି ହେବ? ଯେପରି ଜଳ ଭିତରେ ଲହରୀ ଆଦି ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଲୁଚିବା କିମ୍ବା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେପରି ଜାଗୃତ, ସ୍୵ପ୍ନ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଆଦି ବ୍ୟକ୍ତି ଭିତରେ ବସିଥାଏ।