ଏହି ଗୁହ୍ୟ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର କଥା ଏପରି, ଯେଉଁ ସଚେତନତା ଅନିର୍ମିତ, ତୀବ୍ର ଏବଂ ଦ୍ରୁତ ଗତିଶୀଳ—ସେଇ ସଚେତନତା ମାତ୍ର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ମୁକ୍ତିର ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱରୂପ। ଏଠି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶକ୍ତିର ପ୍ରଦର୍ଶନ ଏକ ପରେ ଏକ ଘଟିଥାଏ, ଏହି ପ୍ରକୃତିମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରନ୍ତି, ଯେପରି ସଚେତନତା ସ୍ୱୟଂ ଏକ ଆଇନା ପରି ନିଜକୁ ଦେଖାଏ। ଏଠି, ସେଇ ସଚେତନତା ଏହା ସବୁକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଏକତାରେ ଏକାଧିକ୍ୟ ପାଏ, ଯେପରି ଏକ ନଦୀ ଅନ୍ୟ ଛୋଟ ଝରାକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଦେଖାଏ ଏବଂ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ। ଏଠି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ ସଚେତନତାର ସ୍ୱଭାବରେ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି, ଏକ ଉପରେ ଏକ ବିଜୟୀ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଟି ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶର ଅନେକ ଜଗତରେ, ପ୍ରତିକ୍ଷଣ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁରେ ଏହି ଘଟଣା ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ। କିଛି କିଛିକୁ ଭିତରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଭରି ରହିନଥାଏ, କିଛି କିଛିଠାରେ ବସି ନଥାଏ; ସମସ୍ତ ଏହା ସଚେତନତାର ଆକାଶ—ଅଜନ୍ମା, ଶାନ୍ତ, ଅଖଣ୍ଡ। ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ନିଦ୍ରା ବିନା ଓ ଦର୍ଶକ ବିନା ଦେଖାଯାଏ; ଏହାର ସ୍ଥିତି ନିଶ୍ଚିତ, କିନ୍ତୁ ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି ତଥାପି ଏହା ଅସତ୍। ଯେପରି ଏକ ଗଛ ନିଜେ ଉପରେ ଆଧାର କରି ଫୁଲ, ପତ୍ର, ଫଳ, ଏବଂ ଡାଳ ଦେଉଛି, ସେପରି ଏହି ଅନନ୍ତ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ତା ଅଛି। ଏହି ଅଜନ୍ମା ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ମାପ, ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, କେବେ ମଧ୍ୟ ଜାଗୃତ ସଚେତନତାକୁ ଭୁଲିଯାଏ ନାହିଁ। ସେଇ ଏକ ସତ୍ୟ, ଆଦିରୁ ଶୁଦ୍ଧ, ଉଦୟ-ଅସ୍ତ, ଅନ୍ଧକାର-ଆଲୋକ, ଦିଗ ଓ ସମୟ ରହିତ, ଏକ ଜଳ ପରି ନିର୍ମଳ, ଅଚଳ, ଆରମ୍ଭ-ମଧ୍ୟ-ଶେଷ ଶୂନ୍ୟ। ଏହି ସଂସାରର 'ମୁଁ', 'ତୁମେ' ଭାବ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଏକତାର ଅଭିଭାସ; ସଚେତନତା ଆକାଶରେ ଏହାର ଶୂନ୍ୟତା ମାତ୍ର ଅଛି—ତେଣୁ ଦ୍ୱିତ୍ଵ, ଏକତା, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭେଦକ ଧାରଣା କେଉଁଠୁ? ଏହି ଭ୍ରମ, 'ମୁଁ ସଂସାର', ବାହ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ଛାଡ଼ି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହା କିପରି ଘଟେ, ଆଉ ଥରେ କୃପାକରି କହ। କାରଣ, ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ସମାନ ଭାବେ ଭିତରେ ଅଛି, ସଦା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ; ତେଣୁ ଅଜନ୍ମା ସତ୍ତା ସମସ୍ତଙ୍କର ଏକାତ୍ମା। 'ସମସ୍ତ', 'ଆରମ୍ଭ' ଭଳି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ, ଏକାତ୍ମା, ସେମାନେ ତାହାଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଯେପରି କଙ୍କଣ ତାରା ସୁନାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ତରଙ୍ଗ ଜଳରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ପ୍ରଭୁଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ପ୍ରଭୁଠାରୁ ଏହି ଜଗତର ଆକୃତି, କିନ୍ତୁ ଜଗତର ଆକୃତି ପ୍ରଭୁ ନୁହେଁ; ସୁନା ରୁ କଙ୍କଣ, କିନ୍ତୁ କଙ୍କଣ ସୁନା ନୁହେଁ। ଯେପରି ଏକ ସଂଯୁକ୍ତ ବସ୍ତୁ ଅନେକ ଅଂଶରୁ ଗଠିତ, ସେପରି ସଚେତନତା ଅଖଣ୍ଡ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ। ସେଇ ଏକ, ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ହେଇ, ନିଜ ଭିତରେ ଏହି ସଂସାର ଓ 'ମୁଁ' ଭାବରେ ଅନ୍ତରେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ପାଥର ଭିତରେ ଅନେକ ରେଖା ରୂପ ଦେଉଛି, ସେପରି ସଚେତନତାର ଏହି ଏକାତ୍ମ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭିତରେ ସଂସାର ଓ ମୁଁ ଭାବ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯଦ୍ୟପି ସେମାନେ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଏହିପରି, ତରଙ୍ଗ ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଜଳରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ପରମାତ୍ମା ଭିତରେ ସୃଷ୍ଟି ଅନ୍ତର୍ଗତ ରୂପରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଏକ ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ପରମାତ୍ମା ସୃଷ୍ଟି ରୂପେ ନୁହେଁ, ନାହିଁ ସୃଷ୍ଟି ପରମାତ୍ମା ଠାରୁ ଅଲଗା—ଯେପରି ସମସ୍ତ ଓ ତାହାର ଅଂଶ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ସଚେତନତା ଓ ଆକାଶ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆକାଶ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ—ଯେପରି ହୃଦୟ ରୂପ କ୍ଷୁଦ୍ର ଚଳନ ହୃଦୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶବ୍ଦପ୍ରମାଣୁ ଚେତନାର ଚମକ ଭାବରେ ଶାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ, ଯେପରି ମନ ଚିନ୍ତାକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ପରେ, ସେ ନିଜ ମୂଳ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିଥାଏ, ଯେପରି ବାୟୁ ନିଜ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚଳନର ସ୍ୱରୂପ ଭାବରେ ନିଜକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ତଥାପି ଉପାଧି ଭିତରେ ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଆଲୋକ ଆବୃତ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଅଜନ୍ମା ନିଜ ହୃଦୟରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ଜଳ ତରଳତା ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ଦେଉଛି। ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଅଜନ୍ମା ନିଜ ଚିତ୍ତର ସ୍ୱଭାବ ଭାବରେ ପୃଥିବୀକୁ ଅନ୍ତଃସୂକ୍ଷ୍ମ ଗନ୍ଧ ଭାବରେ ଜାଣିଥାଏ, ଯେପରି ପୃଥିବୀର ଦୃଢତା। ଏହି ଅନୁଭୂତି, ସମାନ ଅଂଶରେ କ୍ଷଣ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ତ୍ରୁଟିରେ ସଦା ଚେତନାର ଉତ୍ପାଦନ; ଏହା ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟି ଧାରାର ଅବିରତ ପ୍ରବାହ। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଶମିତ ହୁଏ, ଅଚଳ ବ୍ରହ୍ମ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଉଦୟ-ଅସ୍ତ ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ଯେଉଁଟି ଜାଗୃତ, ସେ ସଦା ଦୁଃଖ ରହିତ; ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ; ଯେଉଁଟି ଅଜାଗୃତ, ସୃଷ୍ଟିର ରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସଦା ନାଶଶୀଳ। ଯେପରି ଓ ଯେପରି ଚେତନା-ବ୍ରହ୍ମ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି କରେ; କାରଣ ସେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍। ଏହି ଏକ ସତ୍ୟ, କାରଣ ଏହା ସଦା ଜ୍ଞାନର ଲୀଳା ଭାବେ ଅନୁଭୂତ; ଏହା ଅସତ୍ୟ, କାରଣ ଏହା କେବଳ ମନସିକ ଗଠନ, ଏହା ବର୍ଣ୍ୟନାତୀତ। ଯେପରି ଗତି ବାୟୁରେ ଅଛି, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ପରମାତ୍ମା ଭିତରେ ଅଛି; ଅସତ୍ୟ ଧାରଣାରେ ଏହା ଅସତ୍ୟ, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଏହା ଅପରିଚିତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଆଲୋକ ଭିତରେ ଅନ୍ୟ ଆକୃତି ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟର ମିଶ୍ର ଜଗତର ମହିମା ବ୍ରହ୍ମ, ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ମାଟିରେ ମୂର୍ତ୍ତି, କାଠରେ ଗୁଡିଆ, କିମ୍ବା କଳମର ଦଳରେ ରଙ୍ଗ ଯେପରି ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ପରମାତ୍ମା ଭିତରେ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ଏହି ସତ୍ୟର ମରୁଭୂମିରେ ଚମକେ; ଏହି ତିନି ଲୋକର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏକ ଅସତ୍ୟ, ଅନିତ୍ୟ ମୃଗମରୀଚିକା।