ସ୍ୱପ୍ନ ଭିତରେ ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରେ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱର ମିଶ୍ର ଧର୍ମ ଧାରଣ କରି, ଆକାଶ ସଦୃଶ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଆକାଶକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି। ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଏହି ଚେତନାମୟ ରୂପ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ପରେ ପରସ୍ପର କାରଣତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅବାସ୍ତବ ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ। ମୁକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଯଦି ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ସ୍ମୃତି ଚେତନା ଲକ୍ଷଣ ହେବାରୁ ସୃଷ୍ଟି ଭାବେ ପ୍ରତିତି ହୁଏ, ଯଦିଓ ଏହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ପୁରାତନ କାଳରେ ବିଦୁରଥଙ୍କ ବଂଶ କିପରି ସମସ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖାଗଲା? ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ଜ୍ଞାନଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟ ଚିତ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଯେପରି ସାଧାରଣ ପବନ ଏକ ବଡ଼ ଝଡ଼କୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ରାଜ୍ୟର ରାଜା, ପ୍ରଜା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପରସ୍ପର ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ସମାନ ରୂପ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବେ, ବିଦୁରଥଙ୍କ ସହରରେ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି, "ଏହି ଆମର ରାଜା, ଏମିତି ବଂଶରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ," କିମ୍ବା ଏହିପରି କିଛି। ଚେତନାର ଧର୍ମରେ କୌଣସି କାରଣ ଖୋଜିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ମହାମଣିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସ୍ୱଭାବତଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବିଦୁରଥଙ୍କ ଜ୍ଞାନର ମଣିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରୁ ଏହି ବଂଶ ପରମ୍ପରା ଓ ଏହି ଦେଶର ରାଜତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି। ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିରେ, ଯେତେ ଜୀବ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ଚେତନାର ସର୍ବବ୍ୟାପକତାରୁ ପରସ୍ପର ପରିଚୟ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁ ଅଚିତ୍ରିତ ଚେତନା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦ୍ରୁତ ଗତିଶୀଳ, ସେହି ଏକମାତ୍ର ମୁକ୍ତିର ଏକତା ଉପରେ ଦୃଢ଼ ରହିଥାଏ। ପରସ୍ପର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଦର୍ଶନର ଅନୁକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା, ସ୍ୱଭାବଗୁଡ଼ିକ ଏକାପର ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରେ, ଯେପରି ଚେତନା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଦର୍ପଣ ସଦୃଶ। ସେଠାରେ, ଯିଏ ସବୁଠୁ ଅଧିକ ପ୍ରୟାସ ଦେଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆତ୍ମସାତ କରେ, ସେଠାରେ ସେଇ ଚେତନା ପ୍ରବଳ ହୁଏ—ଏକ ନଦୀ ଯେପରି ଅନ୍ୟ ଝରାଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନେଇ ସାଗରକୁ ଯାଏ। ଏଠାରେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସଂଯୋଗଗୁଡ଼ିକ ଚେତନାର ଧର୍ମରୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଗୋଟିଏ ପ୍ରବଳ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଟି ଅଲିନ୍। ଏହି ଉଦୟ ଓ ନାଶ ଅନେକ ବିଶ୍ୱରେ, ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ପ୍ରତି ଅଣୁରେ ପୁନଃପୁନଃ ଘଟିଥାଏ। କିଛି କିଛିକୁ ବ୍ୟାପି ନାହିଁ, କିଛି କିଛି କୌଣସିଠାରେ ବସି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଚେତନା-ଆକାଶ ଅଜନ୍ମା, ଶାନ୍ତ, ଅଖଣ୍ଡ। ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ନିଦ୍ରା ବିନା ଓ ଦ୍ରଷ୍ଟା ବିନା ଦେଖାଯାଏ; ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ, ଯଦିଓ ଅନୁଭୂତ, ଏହା ଅସତ୍ୟରୁ ଗଠିତ। ଯେପରି ଗଛ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଫୁଲ, ପତ୍ର, ଫଳ ଓ ଡାଳ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏକମାତ୍ର ଅସୀମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ଅଜନ୍ମା ଅବସ୍ଥା ଯାହା ପରିମାଣ, ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞାନ ରୂପ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଜାଗୃତ ଜ୍ଞାନର ଭୁଲିଯିବାରେ ନ ଯାଏ। ସେଇ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ, ଆଦିରୁ ଶୁଦ୍ଧ, ଉଦୟ-ଅସ୍ତ, ଅନ୍ଧକାର-ପ୍ରକାଶ, ଦିଗ-କାଳ ଥାଏ ନାହିଁ; ଏହା ପ୍ରକାଶମୟ, ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ, ଶେଷ ନ ଥିବା, ଜଳ ସଦୃଶ ଏକ, ନିର୍ମେଶ, ଶାନ୍ତ ଓ ଅଚଞ୍ଚଳ। ଜଗତର 'ମୁଁ', 'ତୁମେ' ଭାବ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଭାବେ ଉଦ୍ଭାସିତ; ଚେତନା ଆକାଶରେ ତାହାର ଶୂନ୍ୟତା ମାତ୍ର ଅଛି—ତେବେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଏକତା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭେଦ କେଉଁଠି? "ମୁଁ ଏହି ଜଗତ"—ଏହି ମୋହ କୌଣସି ବାହ୍ୟ କାରଣ ବିନା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହୁଏ, ଦୟାକରି ପୁନି କହ। ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ସମାନ ଭାବେ ଭିତରେ ରହିଥିବାରୁ, ସଦା ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ଏହିପରି ଅଜନ୍ମା ଏକାଇ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା। 'ସମସ୍ତ', 'ଆରମ୍ଭ' ପଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଆକୃତି ନାହିଁ। ଯେପରି କଙ୍କଣର ରୂପ ସୁନା ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ତରଙ୍ଗର ରୂପ ଜଳ ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ପ୍ରଭୁ ଏକମାତ୍ର ଜଗତ ରୂପ, କିନ୍ତୁ ଜଗତ ରୂପ ପ୍ରଭୁ ନୁହେଁ; ସୁନା ଏକମାତ୍ର କଙ୍କଣତ୍ୱ, କିନ୍ତୁ କଙ୍କଣତ୍ୱ ସୁନା ନୁହେଁ। ଯେପରି ଏକ ଯୁକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ରୂପ ଅନେକ ଅଂଶରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଅଖଣ୍ଡ ଚେତନା ସମସ୍ତର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ। ଯାହା ସମୟରେ ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ଏକାସାଥିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ତାହା ଭିତରେ ଏହି ଜଗତ ଓ 'ମୁଁ' ଭାବ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଏକ ପଥର ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ରେଖାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଏ, ସେପରି ଅଖଣ୍ଡ ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ଜଗତ ଓ 'ମୁଁ' ଭାବ ଭିନ୍ନ ଲାଗେ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ତରଙ୍ଗ ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଜଳରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠରେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟିର ନିଜସ୍ୱ ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୃଷ୍ଟି ଭାବେ ଅଛନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ—ଯେପରି ଏକ ସମୂହ ଓ ତାହାର ଅଂଶ ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଚେତନାର ରୂପ ଓ ଆକାଶ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, କେବଳ ଆକାଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ—ଯେପରି ହୃଦୟର ରୂପ ପବନ ଦ୍ୱାରା ଗତି ଭାବେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ତାହିଁ ସମୟରେ, ସେଇ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶବ୍ଦାଂଶ ଚେତନାର ଏକ ଚମକ ଭାବେ ଶାନ୍ତ ଅନ୍ତଃକରଣ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଯେପରି ମନ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ତାପରେ, ସେ ନିଜକୁ ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଜାଣେ, ଯେପରି ପବନ ନିଜ ଅନ୍ତର ଚଳନ ତତ୍ତ୍ୱକୁ କମ୍ପନ ଭାବେ ଜାଣେ। ଏହି ସମୟରେ, ଏହା ନିଜ ମୂଳ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ମାନ୍ୟ ମାଞ୍ଚ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ଆଲୋକ ଆବରଣ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭାସିତ। ଏହି ସମୟରେ, ଅଜନ୍ମା ନିଜ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ହୃଦୟରେ ଅନୁଭୂତି କରେ, ଯେପରି ଜଳ ତାର ତରଳତାକୁ ଅନୁଭୂତି କରେ। ତାହିଁ ସମୟରେ, ଅଜନ୍ମା ନିଜ ଚିତ୍ତ ଧର୍ମର ଭୂମିକୁ ଅନ୍ତଃ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗନ୍ଧ ଭାବେ ଜାଣେ, ଯେପରି ପୃଥିବୀ ତାର ଦୃଢତା ଭାବେ ଅନୁଭୂତି କରେ।