ଏହି ବିଶିଷ୍ଟ ଶ୍ରୁତିଗୁଡ଼ିକ ଏକ ଗଭୀର ଏବଂ ମହାନ୍ତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କଥା କହିଥାଏ । ଏଠାରେ କୁହାଯାଏ—ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମ ଦେବତା ଅଜ୍ଞାନ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଚୋରି କରିନେଇଥାଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଜଣେ ସ୍ୱପ୍ନନାରୀ ଜଣେ ସଚେତନ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମିଥ୍ୟା ଆନନ୍ଦ ମିଳେ । ଏଠି ଆମେ ଦେଖୁଛୁ, ପୁନଃପୁନ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଆସେ, ତାହା ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ପ୍ରବୃତ୍ତି ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହା ମିଥ୍ୟା—ଆକାଶ ପରି ଅସତ୍ୟ, ମନଃପଟଳରେ ମାତ୍ର ଅନୁଭୂତ । ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଚଳନା ଏକ ଶତପଦ ଘୋଡ଼ାର ଛାୟା ଖେଳ ପରି, ଆକାଶରେ ବିସ୍ତୃତ, ମନସିକ ତରଙ୍ଗ ମାତ୍ର, ଏହା ଏକ ଯଥାର୍ଥ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ । ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନ ଦେବତାର ଦର୍ଶନ ଅରୂପ, ଏହା ଦେହ ମାନ୍ୟତାର ଏକ ବାଧା, ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ଦୁର୍ବଳତା ରହିଛି । ଏହି ଚମତ୍କାର ଦେଖା, ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ନୂତନ ରୂପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖେ । ଏଠି, ଏକ କାଠର ଖମ୍ଭ ଯେପରି ଅଖୋଦା ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ନାମକ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଖମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ରହିଛି । ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଆଉଥିବା ସ୍ୱପ୍ନରେ ଭୟଭୀତ ହୁଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସୃଷ୍ଟି ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ପରି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ । ଯେପରି ଘାସ, ଝାଡ଼ି, ଲତାରେ ଥିବା ରସ ଶୀତକାଳ ଶେଷରେ ଭୂମିରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ବସନ୍ତକାଳରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ପରମ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ । ଯେପରି ସୁନାର ଭିତରେ ଥିବା ତରଳତା ବାହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ପରମ ଆତ୍ମାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବେ ବ୍ୟାପି ରହିଥାଏ । ଯେପରି ଦେହର ଅଂଗସଜ୍ଜା ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଅରୂପ, ଆକାଶସ୍ବରୂପ ଆତ୍ମାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ । ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜଣେ ଲୋକ ଆଉ ଜଣେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରେ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ମିଶ୍ର ରୂପ, ଆତ୍ମାର ଆକାଶରେ ବ୍ୟାପିତ । ବଡ଼ ବଡ଼ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଚେତନାର ଏହି ରୂପ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ପରେ, ପରସ୍ପର କାରଣତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ । ଯଦି ମୁକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାରେ ଆଉ ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତେବେ ସେଇ ସ୍ମୃତି ଜ୍ଞାନର ରୂପ ଥିବାରୁ, ସୃଷ୍ଟି ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା । ତେବେ, ପୁରାତନ ସମୟରେ ଭିଦୁରଥଙ୍କର ବଂଶ କିପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରଧାନ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମାନ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା? ଏଠି, ସମସ୍ତ ପ୍ରଧାନ ଚେତନାମାନେ ପ୍ରଧାନ ମନସଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଝଡ଼ ପରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ପବନ ଚାଲିଥାଏ । ଏହି ଅନୁଭୂତିଗୁଡ଼ିକ ରାଜା, ପ୍ରଜା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପରସ୍ପର ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ସମାନ ରୂପ ନେଇଥାଏ । ଏଭଳି, ଭିଦୁରଥଙ୍କ ନଗରର ଯେଉଁମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି, "ଏହି ଆମର ରାଜା, ଏମିତି ବଂଶରୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି," କିମ୍ବା ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ କିଛି । ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବରେ କୌଣସି କାରଣ ଖୋଜିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ମହାମଣିର ଉଜ୍ୱଳତା ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ଭିଦୁରଥଙ୍କ ଜ୍ଞାନର ମଣିର ଉଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଦେଶର ବଂଶ ପରମ୍ପରା ଓ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ । ଯେତେ ଜଣ୍ତୁ ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟିରେ, ଯେଉଁ ସମୟରେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପର ପରିଚୟ ପାଆନ୍ତି, ଏହା ଚେତନାର ବ୍ୟାପକତା ଦ୍ୱାରା । ଏହି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ ମଧ୍ୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୁଏ, ଯେପରି ଚେତନା ସ୍ୱଭାବତଃ ଏକ ଦର୍ପଣ ପରି । ଏଠି, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆତ୍ମସାତ କରିପାରେ, ସେଇ ସଚେତନତା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଭିତରେ ଏକ ନଦୀ ପରି ଆଣି ନେଇଯାଏ । ଏଠି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ଚେତନାର ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଏକ ଶେଷରେ ବିଜୟୀ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଟି ଲୟ ହୁଏ । ଏହି ଭାବେ, ଅନେକ ଜଗତର ଉଦ୍ଭବ ଓ ନାଶ ନିରନ୍ତର ହେଉଛି, ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ପ୍ରତି କଣାକଣିରେ । କିଛି କିଛିକୁ ଆଉ କିଛି ବ୍ୟାପି ନାହିଁ, କିଛି କିଛିରେ ବସି ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ଅଜନ୍ମା, ଶାନ୍ତ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଚେତନା ଆକାଶ । ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ନିଦ୍ରା ଓ ଦ୍ରଷ୍ଟା ବିନା ଦେଖାଯାଏ; ଏହାର ସ୍ଥିତି ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନୁଭବ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ । ଯେପରି ଏକ ଗଛ ନିଜେ ଅନେକ ପୁଷ୍ପ, ପତ୍ର, ଫଳ, ଶାଖାର ମୂଳ, ସେପରି ଏକମାତ୍ର ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି । ଅଜନ୍ମା ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ମାପ, ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, କେବେ ମଧ୍ୟ ସଚେତନ ଅବସ୍ଥାରୁ ବିସ୍ମୃତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ନିର୍ମଳ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହାର ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଶେଷ ନାହିଁ, ଦିଗ ଓ ସମୟ ରହିନାହିଁ; ଏହା ନିର୍ମଳ ଜଳ ପରି ଏକ, ଅଚଳ, ନ ମୃଦୁତା ରହିଛି, ନ ଚଞ୍ଚଳତା । ଏହି ଜଗତର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ 'ମୁଁ', 'ତୁମେ' ଭାବରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଚେତନାର ଆକାଶରେ ତାହାର ଶୂନ୍ୟତା ମାତ୍ର ଅଛି—ତେବେ ଦ୍ୱିତୀୟତା, ଏକତା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭେଦାଭେଦ କେଉଁଠି ଅଛି? ଏହି ଭ୍ରମ—"ମୁଁ ହିଁ ଜଗତ"—କୌଣସି ବାହ୍ୟ କାରଣ ଛଡ଼ା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୟାକରି ଏହା କିପରି ହୁଏ, ପୁନି କହ । ଯେପରି ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ସଦା ସମାନ ଭାବେ ଭିତରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଅଜନ୍ମା ଏକମାତ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା । 'ସମସ୍ତ', 'ଆରମ୍ଭ' ଇତ୍ୟାଦି ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା ମାତ୍ର, ତାଙ୍କୁ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ସେମାନଙ୍କ ରୂପ ଏହି ଶବ୍ଦ ଅର୍ଥ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ । ଯେପରି ଖାଇଁ ତାରୁ କଙ୍କଣ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ତାର ତରଙ୍ଗ ଜଳ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସେପରି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ । ପ୍ରଭୁ ଏହି ଜଗତର ରୂପ, କିନ୍ତୁ ଜଗତର ରୂପ ପ୍ରଭୁ ନୁହେଁ; ଖାଇଁ ମାନେ କଙ୍କଣ, କିନ୍ତୁ କଙ୍କଣ ମାନେ ଖାଇଁ ନୁହେଁ ।