ମୁଁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁନଃଜନ୍ମ, ଯୁବାବସ୍ଥା, ଏକ ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବା, ଏବଂ ଶତ ଯୋଜନା ଦୂର ଯାତ୍ରା କରିବା—ଏସବୁ ଅନୁଭବ କରିଛି। ଏହିପରି, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ରାତିରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଅନୁଭବ କଲେ, ଲବଣ ଏକ ରାତିରେ ଶତ ବର୍ଷର ଆୟୁ ଉପଭୋଗ କଲେ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ କ୍ଷଣ ମାନବ ମନୁଙ୍କ ଆୟୁ ସମାନ, ମନୁଙ୍କ ଆୟୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ସମାନ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦିନ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଧ୍ୟାନରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ସେଠାରେ ଦିନ-ରାତି, ବସ୍ତୁ, ଜଗତ କିଛି ନାହିଁ—ଏଠାରେ ଯୋଗୀ ପାଇଁ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ମନ ତୀବ୍ରତାରେ ଯେଉଁଠି ମିଠାକୁ କୁପ୍ରବୃତ୍ତି ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେଠି ସେ ତୀବ୍ର ତୀକ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ତୀକ୍ତକୁ ମଧୁର ଭାବେ ଦୃଷ୍ଟି କଲେ, ସେ ମଧୁର ହୋଇଯାଏ। ଶତ୍ରୁକୁ ମିତ୍ରଭାବରେ ଦେଖିଲେ ମିତ୍ର ହୋଇଯାଏ, ମିତ୍ରକୁ ଶତ୍ରୁଭାବରେ ଦେଖିଲେ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଏ; ଏହିପରି, ଏହି ସଂସାର ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅନୁଭୂତ। ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତିଦିନ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ଯଥା ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ, ସେଗୁଡିକ ଜ୍ଞାନରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଏ। ଯାତ୍ରୀ ଯେଉଁଠି ଭ୍ରମରେ ଅସ୍ଥିର, ସେଠି ଜ୍ଞାନ ନୌକାକୁ ଚଳାଏ; ଯଦି ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ତେବେ ନୌକା ଚଳିନଥାଏ। ଶୂନ୍ୟତା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ ହୁଏ, ସ୍ୱପ୍ନଦର୍ଶୀମାନେ ଯେପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ଧଳା ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ରସ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏକ ଉତ୍ସବ କିମ୍ବା ବିପଦ ଭାବେ ଭାରି ମୂଢ଼ ଲୋକଙ୍କୁ କ୍ଲେଶ ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁଠି ପାଞ୍ଚଭୂତ ଅସ୍ଥିର, ସେଠି ଦେଖାଯାଏ ଚାଳଚଳନ ଦେବାଳୟରେ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ। ମିଥ୍ୟା ରାକ୍ଷସ ଭ୍ରମିତଙ୍କୁ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଚୋରାଏ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱପ୍ନର ନାରୀ ସତ୍ୟ ଜଗତର ନାରୀପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ଯାହା ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଆସେ, ସେ ଏଭଳି ଦୃଢ଼ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହା ଅସତ୍ୟ, ଆକାଶ ପରି, ଏହା କେବଳ ଚେତନା-ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ସଂସାର ଶତପଦ ଘୋଡ଼ାର ଛାୟା ଖେଳ ପରି, ଆକାଶରେ ବିସ୍ତାରିତ, କେବଳ ମନର କ୍ରିୟା, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନର ଦେବଦୃଷ୍ଟି ନିରାକାର, ଏହା ଶରୀରର ସୀମା, ଅବରୋଧ ଏବଂ ତ୍ରୁଟିମୟ। ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦୃଶ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଚେତନା ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖେ, ସେ ଏକଦମ ନୂତନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ, ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଏକ ଅଖଣ୍ଡ ଦାରୁଖୁଣ୍ଡ କାଠ ଅନଖୋଦା ଅଚଳ ଅଛି, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ସତ୍ୟ ଅଚଳ ଅଛି। ଯେପରି ଏକ ମଣିଷ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଘେରି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ପରି। ଯେପରି ଘାସ, ଜ୍ୱାର, ଲତା ଭିତରେ ଥିବା ରସ ଶୀତକାଳ ସେଷେ ପୃଥିବୀରେ ରହି ବସନ୍ତରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିରେ ସ୍ଥିର ଅଛି। ସୁନାର ଭିତରେ ଥିବା ତରଳତା ଯେପରି ବାହାରୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମାରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଚମକିଉଠେ। ଯେପରି ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ନିରାକାର, ଆକାଶସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଏକ ମଣିଷ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନ୍ୟ ମଣିଷ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିବାପରି, ଏହି ସଂସାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁହିଁର ଗୁଣ ନେଇ, ଆକାଶସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ବଡ଼ ବଡ଼ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ଏହି ଚେତନାସ୍ୱରୂପ ଦେହ ଉଦୟ ହୁଏ; ପରେ ପରସ୍ପର କାରଣରେ, ଏହା ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଏ। ଯଦି ଏହି ମୁକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ସ୍ମୃତି ଚେତନାର ରୂପ, ଏହା କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି ଭାସେ। ପୁରାତନ ସମୟରେ ବିଦୁରଥର ବଂଶ କିପରି ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖାଗଲା? ସମସ୍ତ ପ୍ରଧାନ ଚେତନାମାନେ ମୁଖ୍ୟ ମନକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ପବନକୁ ଅନେକ ସାଧାରଣ ବାତାସ ଅନୁସରେ। ରାଜା, ପ୍ରଜା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପରସ୍ପର ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଏକ ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏହିପରି, ବିଦୁରଥର ନଗରରେ ଯେଉଁମାନେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି, “ଏହି ଆମର ରାଜା, ଏମିତି ବଂଶରୁ ଜନ୍ମ।” କିମ୍ବା ଏହିପରି କିଛି। ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବରେ କୌଣସି କାରଣ ଖୋଜିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ, ଯେପରି ବଡ଼ ମଣିର ଚମକ ତାହାର ନିଜ ଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ବଂଶର ପରମ୍ପରା ଓ ଏହି ଦେଶର ରାଜତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ବିଦୁରଥଙ୍କ ଜ୍ଞାନର ମଣିର ଚମକର ଅନୁଭୂତି ମାତ୍ର। ଯେତେ ଜଣ ଜାତିରେ, ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟିରେ, ଯେତେବେଳେ ଥିବେ, ସମସ୍ତେ ଚେତନାର ବ୍ୟାପ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପର ପରିଚୟ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁ ଅଚିତ୍ତ ଓ ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, କେବଳ ସେହି ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚ ସ୍ଥିରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଏହା ମୁକ୍ତିର ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ୱଭାବ। ପରସ୍ପର ବଳବାନ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଖେଳର ଅନୁକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା, ସ୍ୱଭାବମାନେ ଏକାପରକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଚେତନା ନିଜ ଗୁଣରେ ଦର୍ପଣ ପରି। ଏଠାରେ, ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ଅନ୍ତରେ ଏକତ୍ର କରିବାକୁ ସକ୍ଷମ, ସେଠି ସେଉଁଠି ବଳବାନ ହୁଏ; ଯେପରି ଏକ ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯିବାବେଳେ ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନେ ମିଶିଯାନ୍ତି। ଏଠାରେ, ଯେପରି ଏହି ସଂଯୋଗଗୁଡ଼ିକ ଚେତନାର ଗୁଣରେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଶେଷରେ ଗୋଟିଏ ଉପରେ ଥାଏ, ଅନ୍ୟଟି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ଅନେକ ସଂସାର ଉଦୟ ଓ ନାଶରେ, ପ୍ରତିକ୍ଷଣ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁରେ, ଏହି ଘଟଣା ପୁନଃପୁନଃ ଚାଲିଥାଏ। କିଛି କିଛିକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରେ ନାହିଁ, କିଛି କିଛିରେ ବସି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କିଛି ଅଜନ୍ମା, ଶାନ୍ତ, ଅଖଣ୍ଡ ଚେତନା-ଆକାଶ। ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ନିଦ୍ରା ବିନା ଏବଂ ଦ୍ରଷ୍ଟା ବିନା ପ୍ରକାଶିତ, ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ, କିନ୍ତୁ ଅନୁଭୂତି ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅସତ୍ୟ ରୂପରେ ଗଠିତ।