ତିନିପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟିରେ, କାଳ କେବଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଯୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ଖେଳ। କେବେ କେବେ ଏହା ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି, କେବେ କେବେ ଏକ ମାସ। କେବେ ଏହା ଅନେକ ବର୍ଷ ହୁଏ, କିଏଁକିଏଁ ପାଇଁ ଏହା ଅତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ଅନ୍ୟ କିଏଁକିଏଁ ପାଇଁ ଅତି ଦୀର୍ଘ, ଏବଂ ଆଉ କିଏଁକିଏଁ ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ। ଏହିପରି ଅନୁଭବ ଦେଖି, ଏକ ଅନୁଗ୍ରହ ସହ ମୋତେ ଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରାଯାଇଛି, କାରଣ ଏହି ଆଲୋଚନା ଶୁଣିଲେ ମନରେ ଶାନ୍ତି ମିଳେନାହିଁ, ଯେପରି ଜଳ ମାଟି ଉପରେ ଟିକି ରହେନାହିଁ। ଓ ପାପହୀନ, ଯେତେବେଳେ ଓ ଯେପରି ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ସମୟରେ, ସେହିପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଯେଉଁ ବସ୍ତୁକୁ ଦୂର୍ବଳ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ବିଷ ହେଇଯାଏ; ଶତ୍ରୁ ମନରେ ମିତ୍ରତା ଆସିଲେ, ମିତ୍ର ହେଇଯାଏ। ଯେପରି ଏହି ବସ୍ତୁକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେହିପରି ତାହାର ରୂପ ହୁଏ; ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ସେହି ନିଜ ନିୟତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ଏକ ମୂଳ ରୂପରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଯେପରି ଭାବିବାକୁ ଯାଏ, ସେପରି ଦୃତ ଭାବରେ ତାହା ଘଟିଯାଏ, ଏହାର କାରଣ ତାହାର ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯଦି ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ—ଏହି ଉପରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯଦି କଳ୍ପ ନିଜକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଦେଖିଥାଏ, ତେବେ ସେ କଳ୍ପ ଦୃତ ଭାବରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହେଇଯାଏ; ଚେତନା ଯେପରି ଆକାର ନେଉଛି, ସେପରି ତାହା ହୁଏ। ଯେଉଁ ଦୁଃଖୀ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ରାତି ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଲାଗିଥାଏ; ଯେଉଁ ଖୁସି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ରାତି କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ। ସ୍୵ପ୍ନରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭାବରେ ଲାଗିପାରେ, ଏବଂ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭାବରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହିପରି, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଜନ୍ମ, ଯୁବା ଅବସ୍ଥା, ଏକ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବା, ଏବଂ ଶତ ଯୋଜନା ଯାତ୍ରା କରିବା—ସବୁ ଏକ ସ୍୵ପ୍ନରେ ଅନୁଭବ କରିଛି। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ରାତିରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ; ଲବଣ ଏକ ରାତିରେ ଶତ ବର୍ଷ ଜୀବନ ଭୋଗ କରିଥିଲେ। ସୃଷ୍ଟିର ମୁଖ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାନୁର ଜୀବନ; ମାନୁର ଜୀବନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଜୀବନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଏକ ଦିନ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କର ମନ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଦିନ ନାହିଁ, କିଛି ରାତି ନାହିଁ, କିଛି ବସ୍ତୁ ନାହିଁ, କିଛି ଜଗତ ନାହିଁ—ସତ୍ୟରେ, ନିଜ ମନ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ମିଠା ବସ୍ତୁ ବିଷ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ବିଷ ହେଇଯାଏ; ବିଷ ମଧ୍ୟ ମିଠା ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ମିଠା ହେଇଯାଏ। ଶତ୍ରୁକୁ ମିତ୍ରତା ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ମିତ୍ର ହେଇଯାଏ; ମିତ୍ରକୁ ଶତ୍ରୁତା ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ଶତ୍ରୁ ହେଇଯାଏ। ଓ ବଳଶାଳୀ, ଏହି ଜଗତ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ହୁଏ। ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ଅଭ୍ୟାସ ହୁଏନାହିଁ—ଯେପରି ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ—ପୁନଃପୁନଃ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ। ଯାତ୍ରୀମାନେ ଯଦି ଭ୍ରମରେ ପୀଡିତ, ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନୌକା ଚାଲିଥାଏ; ଯଦି ଭ୍ରମରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚେତନା ନାହିଁ, ନୌକା ଚାଲିନାହିଁ। ଶୂନ୍ୟତା ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସ୍୵ପ୍ନ ଦେଖୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେପରି; ଚେତନା ଦ୍ୱାରା, ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ଧଳା ରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ରସ ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଉତ୍ସବ କି ଦୁର୍ଘଟନା, ଭ୍ରମିତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଆଣିଥାଏ; ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱ ଅସ୍ଥିର, ସେମାନେ ଦିବାଳିରେ ମଧ୍ୟ ଚଳନ ଦେଖିପାରନ୍ତି। ଏକ ମିଥ୍ୟା ଦେମନ ଭ୍ରମିତ ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଚୋରିଯାଏ; ଚେତନା ଦ୍ୱାରା, ସ୍୵ପ୍ନର ନାରୀ ଜାଗ୍ରତ ଭାବରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ସେହି ଭାବରେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ; ଏହା ଅସତ୍ୟ, ଆକାଶ ପରି, ଏହା କେବଳ ଚେତନା ଆକାଶରେ ଅଛି। ଏହି ଜଗତର ଚଳନ, ଶତ ଖୁର ଗୋଡ଼ାର ଛାୟା ଖେଳ ପରି, ଆକାଶରେ ବିସ୍ତାରିତ—କେବଳ ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁଭବ, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନର ଦେମନର ଦୃଷ୍ଟି ଆକାରହୀନ; ଏହା କେବଳ ଶରୀରର ଅସ୍ଥିରତା, ବାଧା, ଫାଟିଯାଇଥିବା। ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୃଷ୍ଟି, ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସ୍୵ପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା, ଏକ ନୂତନ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଜାଣାଯାଏ, ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଉପସ୍ଥିତ, ଏହିପରି ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ଏକ କାଠର ଖୁଣ୍ଟି, ଅନଖୋଦା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟିର ମହା ଖୁଣ୍ଟି—ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ—ଅଚଳ ଭାବରେ ରହିଥାଏ। ଏକ ମନୁଷ୍ୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା, ସ୍୵ପ୍ନରେ ଭ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି, ଜାଗ୍ରତ ଲୋକ ପାଇଁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ପରି। ଯେପରି ତରଳତା ଘାସ, ଜଣ୍ଡି, ଲତାରେ ରହିଥାଏ, ଶୀତ ଶେଷରେ ଭୂମିରେ ରହିଥାଏ ଏବଂ ବସନ୍ତରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ପରମ ଅବସ୍ଥାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏକ ଶୁନ୍ୟତା ଭିତରେ ସ୍୵ର୍ଣ୍ଣର ତରଳତା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ରହିଥାଏ, ବାହାରକୁ ପ୍ରକାଶ ଦେଇନାହିଁ; ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ପରମ ପ୍ରଭା, ଆକାଶ ପରି ଆତ୍ମାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଅଙ୍ଗର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଶରୀର ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସେପରି ଜଗତ ଆକାଶ ପରି ଆତ୍ମା, ଆକାଶ ପରି ବ୍ରହ୍ମା, ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍୵ପ୍ନରେ ଅନ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ଭାବରେ ଆକାଶ ପରି ଆତ୍ମାରେ ଉପସ୍ଥିତ। ବଡ଼ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ, ଏହି ଚେତନାର ରୂପ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ପରେ, ପରସ୍ପର କାରଣରେ, ଏହା ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯଦି ଏହି ମୁକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାରେ, ଅନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ସ୍ମୃତି ଚେତନାର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା। ଏପରି, ପୁରାତନ କାଳରେ, କିପରି ବିଦୁରଥଙ୍କ ଘରାଣା ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା?