ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନର ଗଭୀର ଉପଦେଶରେ କହାଯାଏ—ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଆକାଶ ସ୍ବଭାବର, ଏବଂ ଜ୍ଞେୟ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ସ୍ବଭାବର, ସେଠି ଦୁହିଁକୁ ଏକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏପରି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଜ୍ଞାନୀ ନିଜେ ଆକାଶ ପରି ଅଚଳ ଓ ନିର୍ଲେପ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ଭୂମି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଞ୍ଚଭୂତର ଅଭାବରେ ଅଛି, ଏହା ମାତ୍ର ଚେତନାର ଦୀପ୍ତି, ନିଜରେ ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ; ଯାହା ଅସିଦ୍ଧ ତାହା ଦ୍ୱାରା କିଛି ସିଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ, ଏଠି କୌଣସି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କିମ୍ବା ସତ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ନାହିଁ। ଚେତନା ଯେପରି ଚେଷ୍ଟା କରେ, ବାହ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେପରି ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ସୃଜନାତ୍ମକ ଚେତନାର ଧାରାରେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ, କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ନହେଲେ ପ୍ରବୋଧ ଆସେନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଚେତନା ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛି; ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ଅବଧି ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ, ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଣୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଇ ଚେତନା ରହିଛି। ଏହି ମୂଡ଼ ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ତଥ୍ୟ, କେଉଁ ସଂସ୍କାର, କେଉଁ ଅବସ୍ଥା, କେଉଁ ନିୟତି, କେଉଁ ଦେହଧାରଣ, କିମ୍ବା କେଉଁ ଅନିବାର୍ୟତା ବିଷୟରେ କହିଯିବ? ସମସ୍ତ କିଛି ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅବିଭାଜ୍ୟ ଅଛି; ଏହା ଅନନ୍ତ ମାୟା ମାତ୍ର, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ କୌଣସି ମାୟା ନାହିଁ। ହେ ପୂଜ୍ୟପାଦ, ଆପଣ ମୋତେ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଦାନ କରିଛନ୍ତି; ଏହା ଏପରି ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଜଳନ୍ତି ଅଗ୍ନିର ଦାହକୁ ଶାନ୍ତ କରେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମୁଁ ଏହି ଅବିନାଶୀ ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଛି—ଏହା ଯେପରି, ଯେତେବେଳେ, ଯେଭଳି ଅଛି, ସେପରି ଅନୁଭବ କରିଛି। ମୁଁ ଶାନ୍ତ ଓ ଭେଦରହିତ ହେଉଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ; ଏହି ଚମତ୍କାର ଗଳ୍ପ, ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଶାସ୍ତ୍ରର ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଆପଣ ସବୁ ଜାଣିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆପଣଙ୍କର ଅମୃତ ମନ୍ତ୍ର ଶ୍ରବଣ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇପାରିନାହିଁ। ତିନି ତ୍ରିଶୃଷ୍ଟିରେ କାଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଯୋଗ ଲୀଳା; କେବେ ଏହା ଦିନ ଓ ରାତି ମାତ୍ର, କେବେ ଏକ ମାସ ମାତ୍ର। କେବେ ଅନେକ ବର୍ଷ, କେବେ କାହା ପାଇଁ ବହୁତ ଛୋଟ, କେବେ କାହା ପାଇଁ ବହୁତ ଦୀର୍ଘ, ଏବଂ କେବେ କେବେ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ। ଏହିପରି, ଦୟାବଶତଃ ମୋତେ ଠିକ୍ଭାବେ କହନ୍ତୁ; ଏହା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ଶାନ୍ତି ମିଳେନାହିଁ, ଯେପରି ପଣି ମାଟି ଉପରେ ଟିକି ରହେନାହିଁ। ହେ ନିର୍ମଳ, ଯେଉଁଠି, ଯେତେବେଳେ, ଯେଭଳି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ଭାବରେ, ସେଇ ସମୟରେ, ଏହା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ବିଷ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ ବିଷ ହୁଏ; ଶତ୍ରୁ ସହଯୋଗ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ ବନ୍ଧୁ ହୁଏ। ଯେପରି ଜିନିଷ ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ, ସେଇ ଭାବରେ ତାହାର ରୂପ ଗଢ଼ିଯାଏ; ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ଭାବନା ନିୟତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା ଏକ ଆତ୍ମା ସ୍ବଭାବର, ଯେପରି କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ସେପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଏଠି ସେଇ ନିଜ ସ୍ବଭାବ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ତାହିଁ ହୁଏ। ଯଦି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅନେକ କଳ୍ପ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ସେଇ ସମୟରେ ସେଇ କଳ୍ପ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଏହି ଉପରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯଦି କଳ୍ପ ନିଜକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ, ତେବେ ସେଇ କଳ୍ପ ଶୀଘ୍ର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ; କାରଣ ଚେତନା ଯେଭଳି ଭାବ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ ଅଛି, ସେଠି ଏକ ରାତି ଏକ କଳ୍ପ ଭାବରେ ଲାଗେ; ଆନନ୍ଦରେ, ସେଇ ରାତି କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ; ସ୍ବପ୍ନରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କଳ୍ପ ଭାବରେ ଲାଗିପାରେ, ଏବଂ ଏକ କଳ୍ପ କେବଳ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିତିଯାଏ। ଏହିପରି, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଜନ୍ମ ନେବା, ଯୁବକ ହେବା, ଏକ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବା, ଏବଂ ଶତ ଯୋଜନା ଯାତ୍ରା କରିବା—ସବୁ ସ୍ବପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁଭବ କରିଛି। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ରାତିରେ ବାର ଦିନ ବିତାଇଥିଲେ; ଲବଣ ଏକ ରାତିରେ ଶତ ବର୍ଷ ଜୀବନ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାନବ ପ୍ରଧାନ ମନୁଙ୍କ ଜୀବନ; ମନୁଙ୍କ ଜୀବନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜୀବନ ଭିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦିନ ଭାବରେ କହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କ ମନ ଧ୍ୟାନରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ସେଠି ଦିନ-ରାତି, ବସ୍ତୁ, ବିଶ୍ୱ—କିଛି ନାହିଁ; ଏଠି ନିଜ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ମିଠା ଜିନିଷ ତୀବ୍ରତା ସହ ବିଚାର କଲେ ବିଷ ହୋଇଯାଏ; ବିଷକୁ ମିଠା ଭାବରେ ଭାବିଲେ ସେ ମିଠା ହୋଇଯାଏ। ଶତ୍ରୁକୁ ବନ୍ଧୁ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ ବନ୍ଧୁ ହୋଇଯାଏ, ବନ୍ଧୁକୁ ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଏ; ହେ ବାହୁବଳୀ, ବିଶ୍ୱ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅଛି। ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏନାହିଁ—ଯେପରି ପାଠ, ଅଧ୍ୟୟନ—ପୁନଃପୁନ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଅନ୍ତଃସ୍ଥିତ ହୋଇଯାଏ। ଭ୍ରମିତ ଯାତ୍ରୀମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନୌକାକୁ ଚଳାଇପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭ୍ରମରେ ତାହା ଚଳେନାହିଁ। ଶୂନ୍ୟତା ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ ହୁଏ, ଯେପରି ସ୍ବପ୍ନଦର୍ଶୀମାନେ ଦେଖନ୍ତି; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ହଳଦି କିମ୍ବା ଧଳା ରସ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ଏକ ଉତ୍ସବ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବିପଦ ଭାବରେ ଦୁଃଖ ଦିଏ; ଯେଉଁଠି ପଞ୍ଚଭୂତ ଅସମ୍ବଳିତ, ସେଠି ଦେଓଲ ଦେଖିବାରେ ମଧ୍ୟ ଚଳନ ଦେଖାଯାଏ। ମିଥ୍ୟା ରାକ୍ଷସ ଭ୍ରମିତ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଚୋରି କରେ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ବପ୍ନର ନାରୀ ଜାଗ୍ରତ ଭାବରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ଯେଉଁ କିଛି ପୁନଃପୁନ ଅଭ୍ୟାସ ହୁଏ, ତାହା ସେଇ ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ଏହା ଅସତ୍ୟ, ଆକାଶ ପରି, ଏବଂ ଚେତନା ଆକାଶରେ ମାତ୍ର ଅଛି। ବିଶ୍ୱର ଚଳନକୁ ତୁମେ ଏକ ଶତପଦ ଘୋଡ଼ାର ଛାୟା ଖେଳ ପରି ଜାଣ; ଏହା ମାତ୍ର ଚିତ୍ତର ଅନ୍ଦୋଳନ, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ରୂପହୀନ; ଏହା ଶରୀର ମାତ୍ର, ଯେଉଁଠି ବାଧା ଓ ଫାଟ ଅଛି। ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦୃଶ୍ୟ, ଏହି ସ୍ବପ୍ନରେ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂତନ, ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ମଣିଷ ପାଇଁ ଦେଖାଯାଏ।