ଏହି ଘଟଣାବଳୀର ବିବରଣୀ ଶୁଣି, ରାଜା ପଦ୍ମ ଚାରି ମହାସାଗରରୁ ଆଣିଥିବା ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ। ତାପରେ ପୁରୋହିତମାନେ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏମିତି ଉତ୍ସବ ମନାଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଶ୍ରୀ ଫେରାଇ ଦେଲେ ବେଳେ ଅଭିଷେକ କରିଥିଲେ। ଲୀଳା ଓ ରାଜା, ଦୁହେଁ ଜୀବନମୁକ୍ତ ଏବଂ ଭାରି ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ, ପୂର୍ବ ଅନୁଭୂତିଗୁଡ଼ିକୁ ମନେ ପକାଇ ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ, ଯେପରି ଦମ୍ପତିମାନେ ସେମାନଙ୍କର ମିଳନରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ କୃପା ଓ ନିଜ ପ୍ରୟାସର ଫଳରେ, ରାଜା ପଦ୍ମ ଦୁଇ ଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କଲେ। ସଂଯୋଗ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଦ୍ୱୟତାର ଲୀଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ସେ ରାଜ୍ୟକୁ ଅଷ୍ଟହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାବେ ଶାସନ କଲେ। ଜୀବନମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ମନକୁ ଜୟ କରି, ପ୍ଞ୍ଚଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମାୟାକୁ ଦୂର କରି, ଅସଙ୍ଗ, ନିର୍ବିକାର ଓ ସ୍ୱୟଂସ୍ପୃତି ଅନୁସାରେ ଚାଲିଥିଲେ। ସେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ସୌନ୍ଦର୍ୟର ସାଗରରୁ ଏକ ତିନ୍ଦ ଯେପରି ଉଠେ, ସେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଶୌର୍ୟର ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିଲା। ଏପରି ଭାବେ ସେମାନେ ଜୀବନମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅଷ୍ଟହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରି, ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଚୈତନ୍ୟର ସିଦ୍ଧିକୁ ଅନୁଭବ କଲେ। ଏହି ଲୀଳା କଥା, ହେ ରାମ, ତୁମକୁ କହିଯାଇଛି ଯେ, ଦୃଷ୍ଟିର ଦୋଷ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ। ହେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା, ଏହି ଜଗତକୁ ତୁମେ ଯେପରି ଭାରି ଭାବୁଛ, ସେ ଭାବକୁ ଛାଡ଼। ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଷୟର ସ୍ୱଭାବ ନିଜେ ଶାନ୍ତ; ଦମନ କରିବାର କୌଣସି ଉପକାର ନାହିଁ। ଯାହା ଅଛି, ତାହାକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରିବା କଷ୍ଟଦାୟକ; ଯାହା ନାହିଁ, ତାହା ପାଇଁ କିଛି ଦରକାର ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନ ଯାହା ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବର, ଜ୍ଞେୟ ମଧ୍ୟ ଆକାଶ ସ୍ୱଭାବର; ଏହିପରି ଦୁଇ ଏକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ଆକାଶପରି ଅବିଚଳ ରହନ୍ତି। ଏହା ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତ ଶୂନ୍ୟ, ଏହି ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ମାତ୍ର; ଯାହା ଅସିଧ୍ଧ, ତାହା ଦ୍ୱାରା କିଛି ସିଧ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ନୁହେଁ ଓ ସତ୍ୟରେ କିଛି ସିଧ୍ଧ ନୁହେଁ। ଚେତନା ଯେପରି ପ୍ରୟାସ କରେ, ବାହ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଚାଲିଥାଏ; ଶୃଜନାତ୍ମକ ଚେତନାର ଧାରାରେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୟାସ ନାହିଁ, ତେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ଼ ନୁହେଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚେତନା ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ; ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପରେ, ଜ୍ଞାନ ଆକାଶରେ, ଅଣୁ ଅଣୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭାବରେ ରହିଛି। ତେଣୁ, ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତି ମଧ୍ୟରେ କଣ ସତ୍ୟ, କଣ ସଂସ୍କାର, କଣ ଅବସ୍ଥା, କଣ ନିୟତି, କଣ ଦେହ, କିମ୍ବା କଣ ଅନିବାର୍ୟତା କୁହିଯାଇପାରିବ? ସମସ୍ତ କିଛି ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅଖଣ୍ଡ ଓ ଅଭିନ୍ନ ରହିଯାଏ; ଏହି ସବୁ ଅନନ୍ତ ମାୟା ମାତ୍ର, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ କୌଣସି ମାୟା ନାହିଁ। ହେ ପୂଜ୍ୟ, ତୁମେ ମୋତେ ଉତ୍ତମ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖାଇଛ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଅଗ୍ନିକୁ ଶୀତଳ କରୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି। ଅନେକ ଦିନ ପରେ, ମୁଁ ଏହି ଅବିନାଶୀ ଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଛି: ଯେପରି ଅଛି, ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି। ମୋତେ ଶାନ୍ତି ମିଳୁଛି, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ମୁଁ ଭେଦରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉଛି; ଏହି ଚମତ୍କାର କଥା, ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଶାସ୍ତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ତୁମେ ସବୁକିଛି ଜାଣ; ମୁଁ ଏଯାଏଁ ତୁମର ଅମୃତ ସମାନ ବାଣୀ ଶୁଣି ତୃପ୍ତି ହେଉନାହିଁ। ତିନି ପ୍ରକାର ସୃଷ୍ଟିରେ କାଳ ତଥାପି ଭଗବାନଙ୍କ ଯୋଗ ଲୀଳା; କେବେ ଏହା ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି, କେବେ ଏକ ମାସ। କେବେ ଅନେକ ବର୍ଷ, କାହା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଛୋଟ, ଆଉ କାହା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼, ଆଉ କାହା ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାତ୍ର। ତେଣୁ, ହେ ପୂଜ୍ୟ, ଦୟାକରି ଏହି କଥାକୁ ଭଲଭାବେ କୁହନ୍ତୁ; କାରଣ ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ଶାନ୍ତି ମିଳେନାହିଁ, ଯେପରି ମାଟି ଗାଠିରେ ପାଣି ରହିନଥାଏ। ହେ ନିର୍ମଳ, ଯେପରି, ଯେବେ, ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ଭାବେ, ସେହି ସମୟରେ, ଏହା ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ବିଷ ଭାବି ଦେଖିଲେ ବିଷ ହେଉଥାଏ; ଶତ୍ରୁକୁ ମିତ୍ର ଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ ସେ ମିତ୍ର ହେଉଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ବସ୍ତୁ ଯେପରି ଭାବାଯାଏ, ତାହାର ଆକୃତି ସେପରି ହୁଏ; ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସେହି ଭାବ ନିୟତି ତଳେ ଆସିଯାଏ। ଏହି ଚେତନା ଏକ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ, ଯେପରି ଭାବାଯାଏ, ସେପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ତେଣୁ, ଏଠାରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ନାହିଁ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦ୍ରୁତ ହୁଏ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯଦି ଅନେକ କଳ୍ପ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେଉଁଠି ସେମାନେ ଅଛନ୍ତି—ଏହି ବିଷୟର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯଦି ଏକ କଳ୍ପ ନିଜକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ, ସେହି କଳ୍ପ ଶୀଘ୍ର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହେଉଏ; କାରଣ ଚେତନା ଯେପରି ଭାବେ ନେଉଛି, ସେପରି ହେଉଏ। ଦୁଃଖରେ ରହୁଥିବା ପାଇଁ ଏକ ରାତି କଳ୍ପ ଲାଗେ, ସୁଖରେ ଥିବା ପାଇଁ ସେହି ରାତି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମାତ୍ର; ସ୍୵ପ୍ନରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କଳ୍ପ ଲାଗେ, ଏବଂ ଏକ କଳ୍ପ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭାବରେ ଚାଲିଯାଏ। ଏହିପରି ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଜନ୍ମ, ଯୁବାବସ୍ଥା, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିବା, ଏବଂ ଶତ ଯୋଜନା ଯାତ୍ରା କରିବା ଅନୁଭବ କରିଛି—ସେ ସବୁ ସ୍୵ପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ରାତିରେ ବାର ବର୍ଷ ଅନୁଭବ କଲେ; ଲବଣ ଏକ ରାତିରେ ଶତ ବର୍ଷ ଜୀବନ ଉପଭୋଗ କଲେ। ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ମନୁଙ୍କ ଜୀବନକାଳ; ମନୁଙ୍କ ଜୀବନକାଳ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜୀବନ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦିନ। ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଧ୍ୟାନରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ, ସେଠାରେ ଦିନ ରାତି ନାହିଁ, କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନାହିଁ, ଜଗତ ନାହିଁ—ଏଠାରେ ଯୋଗୀ ପାଇଁ ନିଜ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ମିଠା କଥା ତିତିକ୍ତ ଭାବି ଚିନ୍ତା କଲେ ତିତିକ୍ତ ହୁଏ; ତିତିକ୍ତ କଥା ମିଠା ଭାବି ଦେଖିଲେ ମିଠା ହୁଏ।