ମୁଁ ମନର ଚିଂତାର ଚକ୍ରରେ ବେପରୋଆ ଭାବରେ ଘୁରୁଛି, ଯେପରି ଜଳରେ ପଡ଼ିଥିବା ପୁରୁଣା ପତ୍ର, ବା ବାୟୁରେ ଶୁଷ୍କ ଘାସ, ବା ଶରତକାଳୀନ ମେଘ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଛି। ନିଜର ମୂଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛୁଇଁପାଇବାରେ ଅସମର୍ଥ, ଆମେ ଚିନ୍ତାର ଜାଳରେ ଅଳଜଡ଼ା ହୋଇଯାଉଛୁ, ଯେପରି ଚଡ଼େଇ ଜାଳରେ ଫସିଯାଏ। ପିତା, ଆମେ ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣା ନାମକ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଉଛୁ, ଏପରି ଯେ ମଧୁ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇପାରିବ ବୋଲି ଆମେ ଆଶା କରୁନାହିଁ। ମୋର ମନ, ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣାରେ ପାଗଳ, ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଯାଏ, ପୁନି ପୁନି ଫେରିଯାଏ। ଏ ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଅବିରତ ଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଗୁଞ୍ଜାଳି ହୋଇ, ଅନ୍ତର ଅନ୍ତରେ ଉପର-ନିମ୍ନ ଚଳାଚଳ କରେ; ଏହା ଏକ ତୀବ୍ର ଦୂର୍ବଳ ରସ୍ସୀ ପରି ଗଠିଆଯାଏ, ଯାହା ଚକ୍ରର ମୁଣ୍ଡ ନାହିଁ। ଶରୀର ଭିତରେ ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯେ, ବଳଦ ରସ୍ସୀରେ ଟାଣି ନେଇଯିବା ପରି ମନୁଷ୍ୟକୁ ନେଇଯାଏ। ଏହି ଜଗତରେ ପୁଅ, ଜନନୀ, ପରିବାର ପ୍ରତି ଅବିରତ ଆକର୍ଷଣ ଏମିତି ଏକ ଜାଳ ବୁନେ, ଯେପରି ଚଡ଼େଇ ଧରିବା ପାଇଁ ଜାଳ ପତ୍ରାଯାଏ। ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଏକ କଳା ରାତି ପରି, ଯାହା ପ୍ରଜ୍ଞାବାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ କରେ, ଦୃଷ୍ଟିଶାଳୀଙ୍କୁ ଅନ୍ଧା କରେ, ଆନନ୍ଦ ଥିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଳାନ୍ତ କରେ। ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଏକ କଳା ସାପ ପରି, ମୃଦୁ ଛୁଆଁକୁ ମଧ୍ୟ ଦାହ ଦେଇଥାଏ, ଏହା ଭିତରେ ବିଷ ରହିଛି। ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣା କଳା ଦାନବୀ ପରି, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ହୃଦୟ ଛିଁଡ଼ିଦେଉଛି, ମାୟା ବୁନେ, ଅପମଙ୍ଗଳ ଆଣେ, ଏବଂ ସଦା ଦୁଃଖରେ ରହେ। ଏହା ଏକ ପୁରୁଣା ବୀଣା ପରି, ମନର ଧନାଗାରକୁ ଅଳସ୍ୟ ଓ ଅବିବେକର ଜାଳରେ ଘେରିଏ, ଏବଂ କେବେ ମଧ୍ୟ ଖୁସିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ ନାହିଁ। ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧ, ତୀବ୍ର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ରୋଷରେ ପ୍ରମତ୍ତ, ଦୀର୍ଘ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଗାଢ଼ ଆସକ୍ତିରେ ଏକ ଅନ୍ଧକାର ଗହ୍ବରର ଲତା ପରି। ଏହି ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଶୂନ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ଦିଏ ନାହିଁ, ଉଚ୍ଚ ଉଠିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ; ଏହା ଅପଶକୁନ, କ୍ରୂର, ଓ ମୁଝାଇଯାଇଥିବା ଫୁଲ ପରି। ମନ ଏହାକୁ ଚାହୁଁନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଆକାଙ୍କ୍ଷା ସବୁଠାରେ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, କିନ୍ତୁ କେବେଁ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ, ଯେପରି ପୁରୁଣା ବେଶ୍ୟା। ଏହି ଭୂତଳ ନଟନାଟ୍ୟରେ, ବିଭିନ୍ନ ରସରେ ଭରିଥିବା ଏହି ସଂସାର ଭୋଗର ମଞ୍ଚରେ, ଏହି ଆକାଙ୍କ୍ଷା ପୁରୁଣା ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ପରି ଅନୁଭୂତି ଦେଉଛି। ଜୀବନ ର ଦୀର୍ଘ ଜଙ୍ଗଲରେ, ବୟସର ଗଛ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଅପମାନ ଓ ବିପତ୍ତିର ଫଳ ଧାରଣ କରି, ଏହି ଆକାଙ୍କ୍ଷା ବିଷାକ୍ତ ଲତାପରି ଚାଉଁଡ଼ିଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଆକାଙ୍କ୍ଷା ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅଶାନ୍ତ ଭାବରେ ନାଚେ; ଏହା ଆନନ୍ଦ ବିନା ପୁରୁଣା ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ପରି ତାଳ ଦେଉଛି। ଏହି ଆକାଙ୍କ୍ଷା କ୍ଳେଶର କୁହୁଡ଼ିରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଫୁଲିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଆଲୋକ ଆସିଲେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଦୁଃଖର ବନ୍ୟାରେ ଏହା ଚଞ୍ଚଳ ମୟୂରୀ ପରି ବସିଯାଏ। ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଧୀର, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଭାରୀ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶୂନ୍ୟତାରେ ରହିଯାଏ, କେବଳ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ଏକ ରୁପ ସାଧାରଣ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ବର୍ଷାକାଳୀନ ତରଙ୍ଗ ପରି। ଏହି ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଗଛରୁ ଗଛକୁ, ବ୍ୟକ୍ତିରୁ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଚଞ୍ଚଳ ପକ୍ଷୀ ପରି ଉଡ଼ିଯାଏ, ଛାଡ଼ିଦିଏ ଯାହା ହାରାଇଯାଇଛି, ରହିଯାଏ ଯାହା ରହିଛି। ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଚାଲିପାରିବ ନାହିଁ, ସେଠାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ; ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ବନ୍ଦର ପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ରହେ ନାହିଁ। ଏହି କରି, ସେ କରି, ସବୁ କ୍ରମହୀନ; ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଅବିରତ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଯେପରି କୌଣସି ଦେବୀ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ। କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଏହା ଗଭୀରତାକୁ ଯାଏ, କ୍ଷଣେ ଆକାଶକୁ ଉଠେ, କ୍ଷଣେ ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ହୃଦୟର ପଦ୍ମକୁ ଆକର୍ଷିତ ମଉ ପରି। ସଂସାର ଦୋଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଏକମାତ୍ର ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିବା; ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଶକ୍ତ ଦାସତ୍ୱରେ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି। ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅବିବେକ ଦେଇଥାଏ, ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବାଧା; ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣା ମାୟାର ଘନ ମେଘର ମାଳା। ସଂସାରୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣା ମନର ତ୍ୟାଗ ଦୌଷର ତାନା, ବନ୍ଧନର ରସ୍ସୀ। ତ୍ରୁଷ୍ଣା ବହୁବର୍ଣ୍ଣ, ଗୁଣହୀନ, ଦୀର୍ଘ, ଏବଂ ଅଶୁଦ୍ଧରେ ବସିଥିବା; ଶୂନ୍ୟ, ଶୂନ୍ୟରେ ନିବିଡ଼, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁର ପରି। ଏହା ପୁଣ୍ୟର ଫସଲ ପାଇଁ ବଜ୍ର, ଶରତର ବିପତ୍ତିରେ ପକାଯାଇଥିବା; ଶ୍ରୀର ପଦ୍ମ ପାଇଁ ହିମ, ଅନ୍ଧକାର ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ରାତ୍ରି। ସଂସାର ନାଟକର ନଟୀ, ଶରୀର ଖଞ୍ଜରେ ପକ୍ଷୀ, ମନ ଅରଣ୍ୟର ମୃଗ, ପ୍ରେମ ଗୀତର ବୀଣା ସେଇ ତ୍ରୁଷ୍ଣା। କ୍ରିୟାର ସାଗରର ତରଙ୍ଗ, ମୋହର ହାତୀର ଶୃଙ୍ଖଳ, ପଥର ମଜା ଅଶ୍ୱଥ୍ଥ, ଦୁଃଖର କୁମୁଦି ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ମଧ୍ୟ ସେଇ। ବୟସ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ରତ୍ନପେଟି, ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଏକ ଦୁଃଖର ମଦମାତା ଖେଳୁଥିବା ଶକ୍ତି। କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରକାଶମାନ, ପୁନି କ୍ଷଣେ ଏହା ଅନ୍ଧକାରର ଚିହ୍ନ; ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଆକାଶର ପଥ ପରି, କ୍ଷଣେ କୁହୁଡ଼ି ପରି ଘନ। ଶାନ୍ତି ଓ ଚଞ୍ଚଳ କ୍ରିୟାର ଅନ୍ତ ପାଇଁ ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ; ଏହା ଘନ ଅନ୍ଧକାର ପରି କଳା, ଯେପରି ଭୂତମାନେ ଭୟ ପାଉଛନ୍ତି। ଏହି ସଂସାର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ବିଷାକ୍ତ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ପଛରେ ଦୌଡ଼ୁଛି, ଅସ୍ଥିର ଚିତ୍ତ, ମୌନ ଏବଂ ଭ୍ରମିତ ରହେ। ଯେତେବେଳେ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ିଦିଯାଏ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୁଃଖକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ; ଚିନ୍ତା ରୋଗର ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଚିନ୍ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା। ଘାସ, ପାଥର, କାଠ ଆଦି ସବୁକୁ ଲାଭ ଆଶାରେ ନେଇ, ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣା ହୃଦୟରେ ଜଳାଶୟର ମାଛ ପରି ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ। ଶରୀରରେ ରୋଗ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଏପରି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଗଭୀର ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଖୋଲା ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଯାଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ କମଳକୁ ଖୋଲିଦିଏ।