ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଯେପରିକି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି ଏକ ନଗର ଅସତ୍ୟ ପ୍ରତିତି ହୁଏ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂସାର ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଏହାର ପ୍ରକୃତିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଚେତନା ହିଁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସତ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ସ୍ୱପ୍ନର ଅନୁଭୂତି ଅସତ୍ୟ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି ଆକାଶରେ ଏକ ପାହାଡ଼ ହଠାତ୍ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ କ୍ରମରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତ ଆକାଶ ଏଭଳି ଦେଖାଯାଏ। କେତେକ ଲୋକ ନିକଟରେ ଦଢ଼ିଥିବା କାହାରି ଉଡ଼ିଯିବା କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ଦେଖନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭାବରେ ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ମିଥ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିର ଫଳ, ମୋହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ସ୍ୱପ୍ନର ଅନୁଭୂତି ପରି ଏମିତି ମାୟା, ଶୂନ୍ୟ। ସ୍ୱପ୍ନ ଅନୁଭୂତି, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜାଗ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭ୍ରମଣ ମଧ୍ୟ, ଏଗୁଡ଼ିକ ମିରାଜ ଓ ନଦୀର ଶେଷ ଭଳି ସ୍ୱପ୍ନ ସରିର ଭିତରେ ମିଥ୍ୟା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠି ଚେତନା ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଜୀବକୁ ଏକ ଘୋଡ଼ା ପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲା, ଏହା ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିରେ ମନ ଯେପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ। ଏବେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି: "ମହିଳେ, ଏହି ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ମୁଁ ସମାଧିରେ ଲୀନ ଥିବାବେଳେ କେତେ ସମୟ ଅତିତ ହେଲା, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କର ଦେହ ଏଠି ଥିଲା?" ଉତ୍ତର ମିଳିଲା: "ଏଠି ଏକ ମାସ ଅତିତ ହୋଇଛି; ଏହି ଦୁଇ ଦାସୀ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ରହିଥିଲେ, ଯେଉଁବେଳେ ତୁମେ ଶୟନ କରୁଥିଲା ଓ ଦେହକୁ ଏଠାକୁ ଆଣାଯାଇଥିଲା।" "ସୁନ, ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମ ଦେହ ସହ କ’ଣ ଘଟିଲା: ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ଦେହର ସମସ୍ତ ସନ୍ଧି ଅପଚୟ ହୋଇଗଲା। ଜୀବନ୍ତ ନଥିବା, ଭୂମିରେ ପଡିଥିବା ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ସମାନ, ଏହି ଶବ ହିମର ଚାଞ୍ଚଳ ଭଳି ଥଣ୍ଡା ହୋଇଯାଇଥିଲା। ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ ଘୋଷଣା କରି, ଶବର ଚିହ୍ନ ଦେଖି ଭୟରେ ଘରରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ।" "ଏଠାରେ ବହୁ କଥାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ତାଙ୍କୁ ନିଅନ୍ତୁ, ଚନ୍ଦନ କାଠ ଓ ଘୃତ ସହିତ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ ରଖିଦେଲେ, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ରାଖାରେ ପରିଣତ ହେଉଅ। ପରେ, ରାଣୀଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ; ତୁମ ସମସ୍ତ ପରିଚାରିକାମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଏବେ, ତୁମେ ଏଠି ଦେହଧାରୀ ଭାବରେ ଦେଖାଯିବା ଏକ ବିଚିତ୍ର ଘଟଣା, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ପୁନଃ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କରିଛ।" "କିନ୍ତୁ, ତୁମ ସତ୍ୟ ସଂକଳ୍ପର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହରେ ଦେଖାଯାଉଛ, ତୁମ ମନ ତୁମ ପୁଅ ଉପରେ ଏକାଗ୍ର। ତୁମେ ଦେହ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଭାବନା ଧାରଣ କରିଥିଲ, ସେଠି ଏହି ଦେହ ତୁମେ ଆହୁରି ଏକରୂପରେ ଅନୁଭବ କରୁଛ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ ସବୁକିଛି ଦେଖନ୍ତି; ଏଠି ଏହି କଥାର ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଶିଶୁ ବେତାଳଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି।" "ତୁମେ ବର୍ତ୍ତମାନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ସହିତ ଅନୁଗ୍ରହିତ; ପୂର୍ବ ଦେହକୁ ଭୁଲି ଏହା ଆପଣେ ଆପଣେ ବିଦାୟ ନେଉଛି। ଯେଉଁଠି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀରରେ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ଏହି ଦେହର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତି ହୁଏ, ଯଦିଓ ଜାଗ୍ରତ ଲୋକଙ୍କୁ ଏହା ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହର ସ୍ଥିତି ହେଲେ, ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ମୃତ ଦେହ ପରି ହେଉଛି—ପାଣି ନଥିବା ମେଘ କିମ୍ବା ଗନ୍ଧ ନଥିବା ଫୁଲ ଭଳି।" "ଆଜିଠାରୁ, ଯେପରିକି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହର ଚେତନା ପ୍ରବଳ, ଦେହ ଭୁଲିଯାଏ, ଯେପରି ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଗର୍ଭର ସ୍ଥିତିକୁ ଭୁଲିଯାଏ। ଏହି ଏକତିସ ଦିନରେ, ଆମେ ଏହି ଆକାଶକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ; ପ୍ରଭାତରେ, ଦୁଇ ଦାସୀ ନିଦ୍ରାରେ ମୁଢ଼ିଥିଲେ। ଆସ, ଲୀଳେ, ଚିନ୍ତାର ଖେଳରେ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯିବା, ଯାହାଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉ।" ଏହି ଭାବନା ଚିତ୍ତେ ଆସିଥିବା ସହିତ, "ଚଳ, ଲୀଳାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖାଯିବା," ଦୁଇ ଦେବୀ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସେଠି ଦେଖାଦେଲେ, ଚେତନାର ପ୍ରଭାବରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିଲେ। ତାପରେ, ବିଦୁରଥଙ୍କ ରାଣୀ ଲୀଳା, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଏହି ଗୃହକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଆଲୋକର ରାଶି ଛଟା ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିଲା। ଏହି ଗୃହ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପରି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଧାରାରେ ଧୋଇଦିଆ, ଶୀତଳ ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଏକ ସ୍ଲିମ୍ ଲତା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଘର ଦେଖି ଏବଂ ଖେଳର ଆମନ୍ତ୍ରଣ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସେ ଉଠି ଦୂତିଆ ହେଇ ତାଙ୍କ ଚରଣ ତଳେ ପଡ଼ିଲେ। ରାଣୀ ମଜ୍ଜୟା ଆସି, କହିଲେ, "ଜୟ ହେଉ, ପ୍ରାଣଦାତ୍ରୀମାନେ! ମୁଁ ତୁମ ପଥ ସଫା କରିବା ପୂର୍ବକ ଏଠି ଆସିଛି।" ଏହିପରି କହି, ଯୁବତୀ ଦେବୀମାନେ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ଲତା ଭଳି ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। "ଶିଶୁ, କହ: କିପରି ଏଠିକୁ ପ୍ରଥମେ ପହଞ୍ଚିଲ? କ’ଣ ଘଟିଲା, କ’ଣ ଦେଖିଲ, କେଉଁଠି?" ତିନିଁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ତିନିଁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ଦେବୀ, ସେଠି ମୁଁ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲି; ଅମାବାସ୍ୟାର ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ମୁଁ ଶକ୍ତିହୀନ ହେଲି, ଯେଉଁଠି ସଂସାରାନ୍ତର ଅଗ୍ନିରେ ଘେରାଯାଇଥିଲି। କିଛି ଅନୁଭବ କରିପାରିଲି ନାହିଁ, ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ; ତାପରେ, ମୋ ଚକ୍ଷୁ ଅନ୍ତରେ ଅନ୍ଧକାର ଲଗିଲା।" "ସେ ମୃତ୍ୟୁ ସ୍ଥିତିର ଶେଷରେ, ହେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଦେବୀ, ମୁଁ ଦେଖିଲି—ଏକାଏକି ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିଉଠିଲି। ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ଆକାଶରେ, ମୁଁ ପବନର ରଥ ଚଢ଼ିଛି; ଯେପରି ଗନ୍ଧରେ ଲହରୀ ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି ଏଠିକୁ ଆଣାଯାଇଛି।" "ଏଠି ମୁଁ ଏକ ଗୃହ ଦେଖୁଛି, ଯାହା ଏହାର ସ୍ୱାମୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦୀପର ଆଲୋକରେ ଚମକୁଛି, ନିର୍ଜନ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ଶୟନଗୃହରେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ। ମୁଁ ମୋ ଭାର୍ତ୍ତା ବିଦୁରଥଙ୍କୁ ଦେଖୁଛି, ଫୁଲରେ ରକ୍ଷିତ ଶରୀର ସହିତ, ମଧୁ ଉପବନରେ ଯେପରି ରହିଥାଏ।" "ଏବେ, ଯୁଦ୍ଧର ଦାହରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ସେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଅଛନ୍ତି; ତେଣୁ, ହେ ଦେବୀ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ଶୟନରେ ବିଧ୍ନ ଦେଲିନି। ତାପରେ, ଦେବୀ ଏଠିକୁ ଆସିଲେ, ମୁଁ ଯାହା ଅନୁଭବ କରିଛି, ତାହା ସମସ୍ତ କଥା ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ କହିଦେଲି।