ରାଜମହଳରେ ରାଣୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମହିଳା, ତାଙ୍କର ମିତ୍ରୀ, କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି—ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ଭାବିବେ। ଏଠାରେ ସନ୍ଦେହ କ’ଣ? କାରଣ, ଅବିବେକୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେମିତି ଦେଖନ୍ତି, ସେମିତି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କିଛି ତଦନ୍ତ କରନ୍ତି ନାହିଁ—ସେମାନେ କେମିତି ଚିନ୍ତା କରିପାରିବେ? ଏହି ଅବିବେକୀ ଲୋକମାନେ ଏକ ମାଟିର ଚେଣ୍ଡ ଯେପରି ଗଛକୁ ଲାଗି ଗୁଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଗ୍ନି, ପାହାଡ଼, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଅଞ୍ଜାନରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାନ୍ତି। ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଉଠିବା ପରେ ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ ସ୍ୱପ୍ନର ଦେହ କେଉଁଠିଗଲା—ଏହିପରି ଏହି ଜଡ଼ ଜଗତର ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଅସତ୍ୟ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ସ୍ୱପ୍ନର ଶିଖର ଉଠିବା ପରେ କେଉଁଠିଯାଏ? ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଦୟାକରି ଦୂର କର, ଯେପରି ପବନ ଶରଦ୍ ମେଘକୁ ଉଡ଼ାଇଦିଏ। ସ୍ୱପ୍ନ, ଭ୍ରମ ନା କଳ୍ପନାରେ, ପାହାଡ଼ ଭଳି ବସ୍ତୁ ଚେତନା ଭିତରେ ରହିଥାଏ; ଏହି ଗତିଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତରେ ଲୟ ହୁଏ, ଯେପରି ପବନ ନିଜ ଭିତରେ ଲୟ ହୁଏ। ଯେପରି ପବନର ଚଳନ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ମୂଳରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେପରି ଚଳନ ଶେଷ ହେଲେ ସେ ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ। ଚେତନା ଓ ସ୍ୱପ୍ନବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ନାହିଁ, ଯେପରି ଜଳ ଓ ତାହାର ବହା, କିମ୍ବା ପବନ ଓ ତାହାର ଚଳନ ଅଭିନ୍ନ। ଏଠାରେ ଯଦି ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ପ୍ରମୁଖ ଅଜ୍ଞାନ; ଏହାକୁ ସଂସାର କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଭ୍ରମ ରହିଛି। କାରଣ ଅଭାବରେ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ କ’ଣ? ସ୍ୱପ୍ନରେ ସ୍ୱପ୍ନବସ୍ତୁର ଦ୍ୱିତୀୟତା ଅର୍ଥହୀନ। ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏକ ନଗର ଅସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଜଗତ ଅସତ୍ୟ ପ୍ରତୀତି ଦେଉଛି। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦର୍ଶିତ ବସ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଅଛିନାହିଁ; ଚେତନା ଚିରନ୍ତନ ସତ୍ୟ, ସ୍ୱପ୍ନବସ୍ତୁ ଅସତ୍ୟ। ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଆକାଶରେ ହଠାତ୍ ଦେଖାଯାଏ ବା ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ, ସେପରି ଜାଗ୍ରତରେ ମୂଳ ଆକାଶ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପାଖରେ ଦଢ଼ିଥିବା ଲୋକମାନେ କେହିଁକୁ ଉଡ଼ୁଥିବା ବା ମୃତ ଦେଖନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଜ୍ଞାନ-ସଞ୍ଚାରଣର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଏହି ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତେ ଭ୍ରାନ୍ତିର ଉତ୍ପାଦ, ମିଥ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିର ଫଳ; ସେଗୁଡ଼ିକ ମାୟା, ଶୂନ୍ୟ, ସ୍ୱପ୍ନର ଅନୁଭୂତି ପରି। ସ୍ୱପ୍ନର ଅନୁଭୂତି, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜାଗ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଷ୍ଟି, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭ୍ରମଣଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ମିଥ୍ୟା, ମୃଗତୃଷ୍ଣା ଓ ନଦୀର ଶେଷ ପରି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହର ଯାନ ପରି ଉପସ୍ଥିତ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଚେତନା ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ସେଇ ପ୍ରାଣୀକୁ ଘୋଡ଼ା ପରି ସାମ୍ନାରେ ଦମନ କଲା, ଯେପରି ମନର ଚଳନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ। ଏବେ, ରାଜାଙ୍କ ଶବ ଏଠାରେ ପଡ଼ିଥିବାବେଳେ ମୁଁ ସମାଧିରେ ଲୀନ ଥିଲି, ଏଠି ଏତେ ସମୟ କେତେ ହେଲା, ମୋତେ କୁହ, ହେ ମହିଳେ। ଏଠାରେ ଏକ ମାସ ହେବାକୁ ଯାଉଛି; ଏହି ଦୁଇ ଦାସୀ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଶୁଇଥିଲେ ଏବଂ ଦେହ ଏଠାକୁ ଆଣାଯାଇଥିଲା। ଶୁଣ, ସୁନ୍ଦରୀ, ଏଠାରେ ତୁମର ଦେହକୁ କ’ଣ ଘଟିଛି: ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ଦେହ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ଅପଚୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଜୀବନହୀନ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ପରି ଶୁଖିଯାଇଥିବା ଏହି ଶବ, ବରଫ ପରି ଠଣ୍ଡା, କାଠର ଦେବାଳୟ ପାଖରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା। ପରେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ମୃତ ଘୋଷଣା କଲେ, ଅପଚୟର ଚିହ୍ନ ଦେଖି ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ, ଭୟରେ ତାଙ୍କୁ ଘରରୁ ବାହାର କଲେ। ଏଠାରେ ଅଧିକ କଥାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ତାଙ୍କୁ ନେଇ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଘୃତ ଦିଆଯାଇ ଚିତାରେ ରଖି, ଶୀଘ୍ର ଭସ୍ମ କରାଯାଇଥିଲା। ପରେ, ରାଣୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଭୟଙ୍କର ଆର୍ତ୍ତନାଦ ହେଲା; ସମସ୍ତ ଚାକର-ଚାକରାଣୀମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ଏବେ, ତୁମକୁ ଏଠାରେ ଦେହ ସହ ଦେଖି, ଲୋକମାନେ ଚିନ୍ତା କରିବେ ଯେ, ତୁମେ ପୁନଃ ଅନ୍ୟ ଜଗତରୁ ଫେରିଆସିଛ; ଏହା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବିବେ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ନିଜ ସତ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପର ଶକ୍ତିରେ, ସେଇ ଦେହରେ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଛ, ତୁମର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମନ ତୁମ ପୁଅ ଉପରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ। ଯେପରି ଦେହ ବିଷୟରେ ତୁମର ଯେଉଁ ଭାବ ଥିଲା, ସେଇ ଆକୃତି ତୁମେ ପୁନଃ ଗ୍ରହଣ କରିଛ; ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଭାବାନୁସାରେ ଦେଖନ୍ତି, ଏଠାରେ ଭେତାଳ ଶିଶୁର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ। ହେ ସିଦ୍ଧା, ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ଏବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ବିଦ୍ୟମାନ; ପୂର୍ବ ଦେହ ଭୁଲିଯାଇଛି, ଏବଂ ନିଜେ ଦୂରେ ଚାଲିଯାଉଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଷ୍ଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ଦୃଢ଼, ସେଠାରେ ଦୈହିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଶମିତ ହୁଏ, ଯଦିଓ ଜାଗ୍ରତ ଲୋକଙ୍କୁ ଏହା ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହର ଅବସ୍ଥା ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ଶାରୀରିକ ଦେହ ମୃତ ଦେହ ପରି ହୁଏ—ଜଳହୀନ ମେଘ ବା ଗନ୍ଧହୀନ ଫୁଲ ପରି। ଆଜିଠୁ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହର ଜ୍ଞାନ ପକେଇଯିବାରୁ, ଦେହ ଭୁଲିଯାଏ, ଯେପରି ଶିଶୁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ଭୁଲିଯାଏ। ଆଜି, ଏକତିସ ଦିନରେ, ଆମେ ଏହି ଆକାଶକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ; ପ୍ରଭାତରେ, ଏହି ଦୁଇ ଦାସୀ ନିଦ୍ରାରେ ମୁଗ୍ଧ ଥିଲେ। ତେଣୁ ଚଳ, ଲୀଳା, ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଆମ ଖେଳ ପାଇଁ ଦେଖାଯାଉ, ଭାବନାର ଖେଳ ଦ୍ୱାରା, ଯାହାଦ୍ୱାରା କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହେବ। ଯେମାତ୍ର ଭାବ ଉପଜିଲା, "ଲୀଳା ସମ୍ମୁଖରେ ଆମେ ପ୍ରକଟ ହେବା," ସେମାନେ ଦୁଇଜଣୀ ଦେବୀ ସେଠି ଦେଖାଦେଲେ, ଚେତନାର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ। ତାପରେ ବିଦୁରଥଙ୍କ ରାଣୀ ଲୀଳା, ଚମତ୍କାରରେ ଭରିଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ, ସେଇ ଘରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଏହି ଆଲୋକର ରାଶିରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ମାନ। ସେଠାରେ ଘର ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳରୁ ତିଆରି, ସୁନା ଝରଣାରେ ଧୁଆଁ, ଶୀତଳ ଅଗ୍ନି ପରି, କିମ୍ବା ଦୃଢ଼ ଆଧାରରେ ଉପସ୍ଥିତ ଶିଉଳି ଲତା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।