ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ଶିଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତମୟ ଦେହ କି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, କିମ୍ବା ଏହା ଅନ୍ୟ କିଛି? ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନି, ମୋର ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ଗୁରୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ଏହି କଥା ଅନେକଥର କହିଛି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁନାହଁ। ଏଠାରେ କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅଛି; ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତ ଦେହ କୌଣସି ଅର୍ଥରେ ବାସ୍ତବରେ ଅଛିନାହିଁ।” ଏହି ଭାବନା ପୁନଃପୁନି ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମନେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ଏହି ଦେହ ଥିବା ଭାବ ଆସେ; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭାବ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ପୂର୍ବବତ୍ ଅବସ୍ଥା ପୁନଃ ଦେଖାଯାଏ। ତେବେ ଏହି ଦେହର ଭାର, କଠିନତା, ଦୃଢତା ଓ ଭ୍ରମ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନ ଭିତରେ ଜ୍ଞାନର ଶୁଦ୍ଧତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ତାପରେ ଦେହ କପାସ ପରି ହାଲୁକା ଲାଗେ, ସ୍୵ପ୍ନରେ ଜଣେ ଜଣେ ଦେହକୁ ସ୍୵ପ୍ନ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କଲେ ଯେପରି ହାଲୁକା ଲାଗେ। ଏହିପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ଦେହ ମଧୁର ଇଚ୍ଛା ଓ ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଲଫିପାରେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦେହ ମୃତ ହୁଏ ଓ ଦହାଯାଏ, ତେଁଠି ଥିବା ଲୋକମାନେ ଅବଶ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହର ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି। ଜାଗ୍ରତ ଚେତନାର ତୀବ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀମାନେ ଜୀବନକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ସ୍ମୃତି ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ, ‘ମୁଁ ଏହି’ ବୋଲି ମନେ ଭାବ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଦେହର ଯେମିତି ଆକୃତି ଥାଏ, ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାର ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦେହ ଏହିପରି; ଏହି ମାୟା ରସିରେ ସାପ ଦେଖାଯିବା ପରି ଭାସେ। ଏହା ଶେଷ ହେଲେ କ’ଣ ହାରାଇଲୁ? ଏହା ଆସିଲେ କ’ଣ ଲାଭ ହେଲା? ଯଦି ସେମାନେ ଏହା ପରେ ତାଙ୍କ ପରିଚିତ ପରିବେଶକୁ ପୁନଃ ଦେଖନ୍ତି, ଓ ନିଜ ନିଶ୍ଚୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସଚେତନ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଏଥିରେ କ’ଣ ଅଦ୍ଭୁତ? ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କରିବେ: ‘ରାଣୀ ଏଠି ଦୁଃଖିତ ଅଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମହିଳା, ସ୍ନେହିତା, ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।’ ଏଠି କ’ଣ ସନ୍ଦେହ ରହିବ? ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିବେକଶୂନ୍ୟ, ସେମାନେ ଦେଖିଥିବା ଅନୁସାରେ ଚଳନ୍ତି, ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତିନାହିଁ—ସେମାନେ କିପରି ଚିନ୍ତନ କରିପାରିବେ? ଯେପରି ଏକ ମାଟିର ଚୁଆଁ ଗଡ଼ି ଯାଏ ଓ ଗଛକୁ ଟକରାଇ ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଗ୍ନି, ପର୍ବତ, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟକୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରିନାହାନ୍ତି। ଯେପରି ଜାଗ୍ରତ ହେବା ପରେ ମୁଁ ଜାଣିପାରୁନି ମୋ ସ୍୵ପ୍ନର ଦେହ କେଉଁଠି ଗଲା—ସେପରି ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିମତ୍ ଜଗତର ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଅସତ୍ୟ। ଏହି ସମସ୍ତ ଭ୍ରମ ଓ ଅନୁଭୂତି ସଚେତନତା ଭିତରେ ଅଛି; ଏହି ଗତିଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ପବନ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ଭାବନା ଏଭଳି, ଯେପରି ପବନର ଗତି ଶାନ୍ତ ହେଲେ ସେ ନିଜ ମୂଳରେ ଲୟ ହୁଏ; ଏହିପରି ଗତି ଶେଷ ହେଲେ ଏହା ନିଜ ମୂଳରେ ଲୟ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ ଓ ସ୍୵ପ୍ନବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ବି ଦ୍ୱିତୀୟତା ନାହିଁ, ଯେପରି ଜଳ ଓ ତାହାର ପ୍ରବାହ, କିମ୍ବା ପବନ ଓ ତାହାର ଗତି ଅଭିନ୍ନ। ଯଦି ଏଠି ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଜ୍ଞାନ ଆସେ, ସେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଜ୍ଞାନ; ଏହିକୁ ସଂସାର ବୋଲାଯାଏ, ଯାହା ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଉତ୍ପାଦକ କାରଣ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? ସ୍୵ପ୍ନ ଭିତରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ଅର୍ଥହୀନ। ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନ, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସ୍୵ପ୍ନରେ ଏକ ସହର ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତ ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ଭାସେ। ସ୍୵ପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ନାହିଁ; ଚିରସତ୍ୟ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ସ୍୵ପ୍ନବସ୍ତୁ ଅସତ୍ୟ। ଯେପରି ସ୍୵ପ୍ନରେ ପର୍ବତ ଆକାଶରେ ହଠାତ୍ ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଭୂତାକାଶ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ଦେଖାଯାଏ। ନିକଟରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ କାହାକୁ ଉଡ଼ୁଥିବା କିମ୍ବା ମୃତ ଦେଖନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଏହି ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ମିଥ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟି, ଭ୍ରମର ଫଳ; ସ୍୵ପ୍ନ ଅନୁଭୂତି ପରି ମାୟାମୟ ଓ ଶୂନ୍ୟ। ସ୍୵ପ୍ନ ଅନୁଭୂତି, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜାଗ୍ରତି ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭ୍ରମଣ, ସମସ୍ତ ଏକ ମିରାଜ ଓ ନଦୀର ଶେଷ ପରି ଭ୍ରମ ମାନେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ରୂପୀ ଯାନରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଚେତନା ଜୀବକୁ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏକ ଘୋଡ଼ା ପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲା, ଯେପରି ମନର ଚଳନ ନିରୋଧ କରାଯାଏ। ଏବେ ରାଜା ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ, “ମହିଳେ, ମୁଁ ସମାଧିରେ ଲୀନ ଥିଲି, ରାଜାଙ୍କ ଶବ ଏଠି ପଡ଼ିଥିଲା, ସେଠାରେ ଏହି ରାଜମହଳରେ କେତେ ସମୟ ବିତିଗଲା?” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, “ଏଠି ଏକ ମାସ ବିତିଛି; ଏହି ଦୁଇ ଦାସୀ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ତୁମେ ଶୁଇଥିଲା, ଏବଂ ଶରୀରକୁ ଏଠି ଆଣାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଶରୀରର ଅବସ୍ଥା ଦେଖ, ପକ୍ଷେ ଦୁଇ ମାସରେ ତାହାର ସ୍ନାୟୁ ବିଗଡ଼ିଯାଇଛି। ଜୀବନହୀନ, ଭୂମିରେ ତଳିଯାଇଥିବା, ଶୁଖିଗଲା ପତ୍ର ପରି, ଶବ ବରଫ ପରି ଠଣ୍ଡା ହୋଇ, କାଠ ବାଡ଼ର ପାଖରେ ପଡ଼ିଥିଲା। ପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆସି, ତାଙ୍କୁ ମୃତ ଘୋଷଣା କଲେ, ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଭୟରେ ଘରରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ। ବେଶି କଥା କଣ? ସେଠାରୁ ନେଇ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଘୃତ ଦେଇ ଚିତାରେ ରଖି, ଶୀଘ୍ର ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ। ପରେ ରାଣୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ବଡ଼ ଶୋକ ଓ କ୍ଲାନ୍ନ ହେଲା; ସମସ୍ତ ଦାସୀମାନେ ଶବ ଦାହ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ। ଏବେ ତୁମକୁ ଏଠି ଦେଖି, ଦେହ ସହିତ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମନେ କରିବେ, ତୁମେ ପୁନଃ ଏହି ଲୋକକୁ ଫେରିଛ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ନିଜର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହ ସହିତ ଦେଖାଯାଉଛ, ତୁମର ମନ ପୁତ୍ର ସ୍ନେହରେ ଏକାଗ୍ର। ତୁମେ ଯେଉଁ ଦେହ ବିଷୟରେ ଭାବିଥିଲ, ସେଠି ଅବିକଳ ଭାବେ ସେଇ ଦେହ ତୁମେ ପୁନଃ ଅନୁଭୂତ କରୁଛ।