ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଯଥାର୍ଥ ନୁହେଁଥିବା ବସ୍ତୁ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଉପସ୍ଥିତି ଘଟେ, ଏବଂ ସେମାନେ ସେଉଁତି ଶୀଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଭ୍ରମିତ, ସେଠାରେ ଭ୍ରାନ୍ତି ଉପସ୍ଥିତି ନେଇଥାଏ—ଏହା ଅନେକଟି ଦୈଵାନୁଭୂତି ରସି ଦେଖାଯିବା ଦଳିଲା ସାପ ଭାବନା ପରି, ଯାହା ଏକ ଦୂର୍ବଳ ଦୈଵ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରସି ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁ ମନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜୀବ ଜାଗୃତ ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ଏହି ଅନୁଭୂତି କେବଳ ଏକ ଅନୁକରଣ ଭଳି ଆସେ, ଏବଂ ଏହା ଏକ ଭ୍ରମ ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣ ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ଅବିଚଳିତ ରହି, ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଦେଖନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଶରୀର ଉପରେ ଉପରେ ଆସୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପୃଥିବୀର ଚକ୍ରର କମ୍ପନ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଏକ ଯୋଗୀ, ବ୍ରହ୍ମ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ଲୋକମାନେ ସାମ୍ନାରେ ରହି, ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କର ଏହି ଦେହ କ’ଣ—ଏହା କେବଳ ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଦେହରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯିବା ଘଟଣା ତେବେ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ପୂର୍ବ ଦେହ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ; ଏହି ମାଧ୍ୟମିକ ଦେହ ଶ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯିବା ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ। ଏକ ହିମବିନ୍ଦୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଗଲିଗଲି ହୋଇଯିବା, କିମ୍ବା ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶରେ ଧଳା ମେଘ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିବା ପରି, ଏହି ଯୋଗୀଙ୍କର ଦେହ ଦେଖାଯିବା ସତ୍ୱେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। କେବଳ କେବେ କେବେ ଅନ୍ୟ ଯୋଗୀମାନେ ଏହି ଦେହକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ପକ୍ଷୀ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। କେତେକ ଲୋକ ନିଜ ଗୁଣାନୁସାରେ ଏକ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଦେଖି, 'ସେ ମୃତ' ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହ ଏବଂ ଆତ୍ମାର ଏକତା କେବଳ ଭ୍ରମ, ଯାହା ନିଜର ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସାପ ଭାବନା ରସି ଜଣା ପରେ ଯେପରି। ଏହି ଦେହ କ’ଣ? କାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ? କାହାର ନଶ୍ୱରତା? କିପରି ଏବଂ କେଉଁଠାରୁ? ଏହି ସବୁ ପ୍ରଶ୍ନ କେବଳ ଅବିଦ୍ୟା ଥିଲା, ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଦେହ ଅନ୍ତେଃକରଣ ଦେହର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ କି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି? ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଅନ୍ଧକାର ରହିଥିବା ଜିଜ୍ଞାସୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ। ଗୁରୁ କହନ୍ତି, "ମୁଁ ଏହି ଉତ୍ତର ବହୁବାର କହିଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ଗ୍ରହଣ କରୁନାହଁ? କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅଛି; ଏଠାରେ ସ୍ଥୂଳ ଦେହ କେବେ ରହେ ନାହିଁ।" ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥୂଳ ଦେହର ଭାବନା ଉପସ୍ଥିତି ନେଇଥାଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥା ପୁନଃ ପ୍ରବଳ ହୁଏ। ତେବେ ଭାରି, କଠିନ, ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଭ୍ରମିତ ଧାରଣା ଶେଷ ହୋଇଯିବ, ଯେପରି ଶ୍ୱପ୍ନରେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଏ। ତାପରେ ଏକ ହଳକା ପ୍ରଭା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, କପାସ ପରି, ଯେପରି ଶ୍ୱପ୍ନରେ ଦେହ ହଳକା ହୋଇଯାଏ ତାହା ଏକ ଶ୍ୱପ୍ନ ବୋଲି ଜଣାହେଲେ। ଏପରି ଜାଗୃତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଲଘୁ ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ପକ୍କ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଏହା ହୁଏ। ଏହି ଦେହ ମୃତ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ରହିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହର ଅନୁଭୂତି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଇବେ। ଜାଗୃତିର ତୀବ୍ରତା ଦ୍ୱାରା, ଯୋଗୀମାନେ ଜୀବନ କାଳରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ସ୍ମୃତି ଉପସ୍ଥିତି ନେଲେ, 'ମୁଁ ଏହା' ବୋଲି ଭାବ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଉପଜେ। ଯେଉଁ ଦେହ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ଦେହ ଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କର ଦେହ; ଏହି ଭ୍ରମ ରସିରେ ସାପ ଦେଖାଯିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ କ’ଣ ହାରାଇଗଲା? ଏହା ଉପସ୍ଥିତି ନେଲେ କ’ଣ ଲାଭ ହେଲା? ଯଦି ସେମାନେ ପୁନଃ ସ୍ୱଭାବିକ ପରିବେଶ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପର ଶକ୍ତିରେ ସଚେତନ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ତାହାର କିଛି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି: 'ରାଣୀ ଏଠି ଅଶାନ୍ତିରେ ଅଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମହିଳା, ଜଣେ ସଖୀ, ଏଠାକୁ କେଉଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି।' ଏପରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ କ’ଣ ସନ୍ଦେହ ଥିବ? ଅବିବେକୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦେଖିଥିବା ପରି କାମ କରନ୍ତି, ତଦନ୍ତ କରିନାହାନ୍ତି—ସେମାନେ କିପରି ଚିନ୍ତନ କରିପାରିବେ? ଏକ ମାଟିର ଚେନା ଗଡ଼ି ଗଛକୁ ଅଘାତ କରି ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯିବା ପରି, ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଗ୍ନି, ପାହାଡ଼, ଦେବତା ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଆସି ଯାନ୍ତି। ଯେପରି ଜାଗିବା ପରେ ମୁଁ ଶ୍ୱପ୍ନର ଦେହ କେଉଁଠି ଗଲା ଜାଣେନାହିଁ—ସେପରି ଏହି ମୂଳ ଜଗତର ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଅସତ୍ୟ। 'ପ୍ରଭୁ, ଶ୍ୱପ୍ନର ଶିଖର କେଉଁଠି ଯାଏ ଜାଗିବା ପରେ? ମୋ ସନ୍ଦେହ କୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ପବନ ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘକୁ ଚିଥରାଇଦିଏ।' ଶ୍ୱପ୍ନ, ଭ୍ରାନ୍ତି କିମ୍ବା କଳ୍ପନାରେ ପାହାଡ଼ ଆଦି ବସ୍ତୁ ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ଏହି ଚଳନ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଏ, ଯେପରି ପବନ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଏ। ଯେପରି ପବନର ଚଳନ ନିଜ ଶାନ୍ତିରେ ଲୟ ହୁଏ, ତେପରି ଚଳନ ବନ୍ଦ ହେଲେ ଏହା ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରେ। କେବେ ଚେତନା ଓ ଶ୍ୱପ୍ନବସ୍ତୁର ଦ୍ୱିତୀୟତା ନାହିଁ, ଯେପରି ଜଳ ଓ ତାହାର ପ୍ରବାହ, ପବନ ଓ ତାହାର ଚଳନ ଅଭିନ୍ନ। ଯଦି ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଜ୍ଞାନ ଉପସ୍ଥିତି ନେଇଥାଏ, ସେ ଅତି ଅଜ୍ଞାନ; ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଉପଜେ। ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? ଶ୍ୱପ୍ନରେ ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଅନୁଭୂତି ଅର୍ଥହୀନ। ଯେପରି ଶ୍ୱପ୍ନ ତେପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଶ୍ୱପ୍ନରେ ଏକ ସହର ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଜଗତ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଶ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟ ତଥ୍ୟାତ୍ମକ ନୁହେଁ; ଚିରସ୍ଥାୟୀ ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ଚେତନା, ଶ୍ୱପ୍ନବସ୍ତୁ ଅସତ୍ୟ। ଯେପରି ଶ୍ୱପ୍ନରେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଆକାଶରେ ହଠାତ୍ ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଧୀରେ ଧୀରେ, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଞ୍ଚଭୂତ ଆକାଶ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ଦେଖାଯାଏ।