ସେ ନୂତନ ତୁଳିଆଯାଇଥିବା ଫୁଲର ଗୁଛ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ମୁହଁକୁ ନିରନ୍ତର ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଉଥିଲା। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଜଣେ ଅସ୍ତମିତ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି କିଛି ମ୍ଲାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସେଉଁଠି ଥିବା ଦୁଇଜଣ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁସାରେ ଏଯାଁ ଉଠିନଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେଠି, ପୂର୍ବ ଲୀଳା ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ସ୍ଥାପିତ କରି, ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ସଚେତନତା ସହିତ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ, ଏହି ଦେହ ଥିବା ଲୀଳାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା କ’ଣ ହେଲା, ସେ କେଉଁଠି ଗଲେ, କ’ଣ ଘଟିଲା—ଏହା କହାଯାଇ ନାହିଁ; ହେ ଗୁରୁଦେବ, ମୋତେ ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା ଖୋଲିଦିଅ। ସେ ଲୀଳାଙ୍କର ଦେହ କେଉଁଠି? ଏହାର ସତ୍ୟତା କ’ଣ? ଏହା କେବଳ ମରୀଚିକାରେ ପାଣି ଦେଖିବା ପ୍ରତିତି ଭଳି ଏକ ମାୟାମାତ୍ର। ଯେପରି ଲୀଳା ଜାଗୃତିରେ ଦେହର ବିକାର ଅନୁଭବ କଲେ, ସେପରି ତାଙ୍କର ଦେହ ମଧ୍ୟ ପର୍ବତ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ହିମର ଭଳି ଗଳିଗଲା। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରୁ କେବଳ ଏକ ଭ୍ରାନ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—‘ମୁଁ ଏହି ସ୍ଥୂଳ ଦେହ’—ଯେପରି ରସିକୁ ସର୍ପ ଭାବି ଭ୍ରମ ହୁଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଯାହା ଅନୁଭବ କରେ—ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ସେହି ନାମ ଦିଆଯାଏ; ଏହାକୁ ସ୍ଥୂଳ ଦେହ କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ, ପୃଥିବୀ ଆଦି ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ, ସେ ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ନ ନାମରେ ଅଛି, ନ ତତ୍ତ୍ୱରେ—ଖରଗୋଷ ଶିଙ୍ଗ ଭଳି ଅସତ୍ୟ। ଏକ ଲୋକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଭାବେ ‘ମୁଁ ହରିଣ’ ଭାବିଲେ, ସେ ଜେତେବେଳେ ସେହି ଭାବ ଶେଷ ହୁଏ, ତାପରେ ହରିଣକୁ ଖୋଜି ଚାଲିବେ କି? ଏପରି ଅସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଉଦାସୀନ ହୁଏ; ଯେପରି ରସିକୁ ସର୍ପ ଭାବି ଭ୍ରମ ହୁଏ, ଭ୍ରମିତ ଚିତ୍ତରେ ଏହି ମାୟା ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁ ମନୋଜ ଜନିତ ପ୍ରାଣୀ ଜାଗିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଅନୁଭୂତି କେବଳ ଅନୁକରଣ ଭଳି ମିଥ୍ୟା ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ଅବିଚଳିତ ରହି, ସୃଷ୍ଟିକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଦେଖନ୍ତି, ଯେପରି ଦେହ ପୁନଃପୁନଃ ମିଳିଲେ ପୃଥିବୀର ଚକ୍ର ଉତ୍ପାଦନ ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏକ ଯୋଗୀ, ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥାଏ, ତାଙ୍କର ଏହି ଦେହ କ’ଣ, ଯାହା ସେ ଯାତ୍ରାର ଉପକରଣ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ? ଏକ ଦେହର ନାଶ ହେଲେ ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯିବା ଘଟେ; ଏହି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ଯେ ସେ ଯାତ୍ରା ଦେହ ସ୍ୱପ୍ନର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଯେପରି ହିମବିନ୍ଦୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ଗଲିଯାଏ, କିମ୍ବା ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶରେ ଧଳା ମେଘ ଲୁଚିଯାଏ, ସେପରି ଯୋଗୀଙ୍କର ଦେହ ଦେଖାଯାଏ, ପରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। କେବଳ ଅନ୍ୟ ଯୋଗୀମାନେ ଏହି ଦେହକୁ ଅଚାନକ ଦେଖି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ପକ୍ଷୀ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯିବା ସହସା ଅଲୋପ ହୁଏ। ଅନେକ ଲୋକ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ କେବେ କେବେ କିଛି ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଆଗରେ ଦେଖି, ‘ସେ ମୃତ’ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହ ଓ ଆତ୍ମାର ଏକତା କେବଳ ଭ୍ରମ, ଯାହା ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ଶମିତ ହୁଏ, ଯେପରି ରସିକୁ ସର୍ପ ଭାବିଲେ ଜଣିବା ପରେ ସର୍ପ ଭ୍ରମ ଶେଷ ହୁଏ। ଦେହ କ’ଣ? କାହାର ଏହାର ସ୍ତିତି? କାହାର ନାଶ? କିପରି, କେଉଁଠୁ? ଏହା ସବୁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲା, ଏବେ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି। ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ କି, କିମ୍ବା ଏହା ଅନ୍ୟ କିଛି? ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, ହେ ଗୁରୁଦେବ, କାରଣ ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛି। ମୁଁ ଏହାକୁ ଅନେକଥର କହିଛି, ତଥାପି ତୁମେ ଉତ୍ତର ଗ୍ରହଣ କରୁନାହାଁ; କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅଛି, ଏଠାରେ ସ୍ଥୂଳ ଦେହ କିଛି ନାହିଁ। ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥୂଳ ଦେହର ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ଶମିତ ହୁଏ, ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥା ପୁନଃ ପ୍ରବଳ ହୁଏ। ତେବେ ଭାର, କଠିନତା, ଦୃଢତା ଓ ଭ୍ରମିତ ଧାରଣ ଶେଷ ହେବ, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏହି ଗୁଣ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଲୋପ ପାଏ। ତାପରେ ତୁଳା ଭଳି ହଲକାତା ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେହ ହଲକା ହୋଇଯାଏ କାରଣ ସେ ଏହାକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଭାବି ଚିହ୍ନିଥାଏ। ଏହିପରି ଜାଗୃତି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଲମ୍ପଟ ହୋଇଯିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହୁଏ, ଯେପରି ଅନେକ ଦିନ ଧ୍ୟାନରେ ଚିତ୍ତ ଶୁଦ୍ଧି ଲାଗିଥାଏ। ଏହି ଦେହ ଏବେ ଶବ ହେଲେ, ତାହାକୁ ଦାହ କଲେ, ସେଠି ଅନ୍ୟମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହର ଅନୁଭୂତି ଅବଶ୍ୟ କରିବେ। ଜାଗୃତିର ତୀବ୍ରତା ଦ୍ୱାରା, ଯୋଗୀମାନେ ଜୀବନରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ସେଠି ମେମୋରୀ ଆସିଲେ, ‘ମୁଁ ଏହି’ ବୋଲି ଭାବ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ଦେହ ଯେମିତି ରୂପ ନେଉ, ଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କର ଦେହ ସେପରି; ଏହି ଭ୍ରମ ରସିରେ ସର୍ପ ଦେଖିବା ଭଳି। ଏହା ଶେଷ ହେଲେ କ’ଣ ହାରାଇଲା? ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ କ’ଣ ଲାଭ ହେଲା? ଯଦି ଏହିପରେ ସେମାନେ ନିଜ ପରିଚିତ ସ୍ଥାନକୁ ପୂର୍ବ ଭଳି ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ସତ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପ ଶକ୍ତିରେ ସଚେତନ ହୁଅନ୍ତି—ତେବେ କ’ଣ ହେଲା, ହେ ପ୍ରଭୁ? ସେମାନେ ଏପରି ଭାବିବେ: ‘ରାଣୀ ଏଠି ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ, ମିତ୍ରୀ, କୁହିଁଠିଁଠୁ ଆସିଛନ୍ତି।’ ସେମାନେ ପାଇଁ କ’ଣ ସନ୍ଦେହ? ଅବିବେକୀ ପ୍ରାଣୀ ଯେପରି ଦେଖନ୍ତି, ସେପରି କରନ୍ତି; ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଶକ୍ତି ନାହିଁ। ଏକ ମାଟିର ଚେନା ଗଡ଼ିଯାଏ ଓ ଗଛକୁ ଟକ୍କର ଦେଇ ଶୀଘ୍ର ଅଗ୍ରସର ହୁଏ, ତେଣୁ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଗ୍ନି, ପର୍ବତ, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଜାଗିଲେ ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେହ କେଉଁଠି ଗଲା—ସେପରି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଅସତ୍ୟ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ସ୍ୱପ୍ନର ଶିଖର ଜାଗୃତି ପରେ କେଉଁଠି ଯାଏ? ମୋର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘକୁ ବାତାସ ଦୂର କରେ। ସ୍ୱପ୍ନ, ଭ୍ରମ, କିମ୍ବା କଳ୍ପନାରେ, ପର୍ବତ ଭଳି ବସ୍ତୁ ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ଏହି ଚଳନ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଏ, ଯେପରି ବାୟୁ ନିଜେ ଲୟ ହୁଏ।