ରାଜଧାନୀ ନଗରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ଗୃହ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେଉଥିଲା। ସେଠାରେ ପ୍ରଭାତକାଳୀନ କ୍ରିୟାବଳୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ମନ୍ଦାର ଓ କୁଣ୍ଡ ଫୁଲର ମାଳାରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକାଯାଇଥିବା ଏହି ଗୃହ ଅପୂର୍ବ ରୂପରେ ଚମକୁଥିଲା। ଶ୍ମଶାନ ଶଯ୍ୟାର ମୁଣ୍ଡରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳକୁମ୍ଭ ରଖାଯାଇଥିଲା, ଘରର ବାଟ, ବିନ୍ଦୁ, ଓ ମଜବୁତ ବଲ୍ଟଗୁଡ଼ିକ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଖୋଲାଯାଇନଥିଲେ। ଘରଟିର ଦୀପ ଧୀରେ ଧୀରେ ଝୁଲୁଥିଲା, କଳା ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଦିୱାଲ୍ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ମୃଦୁ ଆଲୋକ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିଲା। ଘରର ଏକ ଅଂଶରେ ଶୟନାଶୀନ ଲୋକଙ୍କର ମୃଦୁ ନିଶ୍ୱାସ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ଏହି ଗୃହର ଶୋଭା ଇନ୍ଦ୍ରର ଶ୍ୱର୍ଗ ମହଲକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲା, ଉଇଣ୍ଡୋରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରମାର ଆଲୋକ ଭିତରକୁ ପଡ଼ି ଏହାକୁ ଅପୂର୍ବ ମାନ୍ୟତା ଦେଉଥିଲା। ମୌନ ଓ ପବିତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପ୍ରଭା ଏହି ଗୃହକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଦ୍ମକୋଷ ମଧ୍ୟର ଶୋଭା ସହିତ ତୁଳନୀୟ କରିଥିଲା। ଏହି ଗୃହରେ, ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଏଠିରେ ଲୀଳା ଶୁଯା ଅବସ୍ଥାରେ ଶ୍ମଶାନ ଶଯ୍ୟାରେ ରହିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଆଗମନ ହୋଇଥିଲା, ସେ ଅର୍ଥାତ୍ ଏଠିରେ ପ୍ରଥମେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ଲୀଳା ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଦେହ, ପୂର୍ବ ଆଦତ, ଆଗରୁ ଯେପରି ଥିଲେ, ସେପରି ଅନୁଭୂତି ଓ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି। ସେ ପୂର୍ବ ମନେ ପକାଇଥିବା ଦେହରେ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଅଚଳ, ପୂର୍ବ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଆଭୂଷଣରୁ ଦୂରେ ଥିଲେ, ଏକ ସାଧାରଣ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ହାତରେ ଏକ ଆକର୍ଷକ ଚାମର ଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଲୋନା କରୁଥିଲେ। ସେ ନିରବ, ବାମ ହାତ ବିଶ୍ରାମ ଦେଇଥିଲେ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରହିଥିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ମୃଦୁ ଚେହେରା। ତାଙ୍କର ଅଳଙ୍କାର, ଲତା ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସେ ଏକ ଫୁଲିଥିବା ଅରଣ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଚମେଲି ଓ ପଦ୍ମ ପତ୍ରର ଝରଣା ଝରୁଥିବା ଭାବ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ନିଜ ଶୋଭାରୁ ଅନେକ ପ୍ରଭା ଅପ୍ୟାୟିତ ହେଉଥିଲା, ଏହା ମାନେ ଉଦୟମାନ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅନେକ ଧାରା ପ୍ରଭା ଭଳି। ସେ ଏପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀ ନରପତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଶୋଭା ନବସଂଗୃହୀତ ଫୁଲର ଢେର ପରି ଚମକୁଥିଲା, ତାଙ୍କର କ୍ରିୟା ଏମିତି ଥିଲା, ଯେପରି ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଚେହେରାରେ ଅବିଚଳିତ ରହିଥିଲା। ତାଙ୍କର ମୁହଁ କିଛି ମ୍ଲାନ ଥିଲା, ଯେପରି ରାତିରେ କ୍ଷୀଣ ଚନ୍ଦ୍ର। ସେ ଦୁଇଜଣେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଶ୍ଚୟ ଉପରେ ଉଠିନଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେନି। ସେଠାରେ ସେ ପୂର୍ବ ଲୀଳା ନିଜ ଦେହକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଯାତ୍ରା କରିଥିଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏଠି ଥିବା ଲୀଳାଙ୍କ ଦେହ ଏବେ କେଉଁଠି, ତାଙ୍କ ସତ୍ୟ କ’ଣ, ଏହି ବିଷୟ ଏଯାଏଁ କୁହାଯାଇନାହିଁ। ଏହି ଦେହ କେଉଁଠି ଗଲା, ତାହା କ’ଣ ହେଲା? ମହାଶୟ, ଦୟାକରି କୁହନ୍ତୁ। ଏହି ଲୀଳାଙ୍କ ଦେହ କ’ଣ, ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କ’ଣ? ଏହା ତ ମୃଗମରୀଚିକାରେ ପାଣି ଦେଖାଯିବା ଭଳି ମାୟାମୟ ଭ୍ରାନ୍ତି ମାତ୍ର। ଯେପରି ଲୀଳା ଜାଗୃତ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଉଥିଲେ, ସେପରି ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ତୁଷାର ପରି ଗଳିଯାଇଥିଲା। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରୁ ସମୟ କ୍ରମେ ଏକ ଭ୍ରାନ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—‘ମୁଁ ଏହି ଷଡ଼ିର’—ଯେପରି ରସିକୁ ସର୍ପ ଭାବି ଭ୍ରମ ହୁଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଯାହାକୁ ଅନୁଭବ କରେ—ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତାହାକୁ ଯେଉଁ ନାମ ଦେଇଥାଏ—ସେଇ ଦେହକୁ ସ୍ଥୂଳ (ଘନ) ଦେହ କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନର ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେହ ନାହିଁ—ଏହା ଶଶର ଶିଙ୍ଗ ଭଳି ଅସତ୍ୟ। ଯଦି କେହି ସ୍୵ପ୍ନରେ ଭାବେ—‘ମୁଁ ହରିଣ’—ଏବଂ ସେ ଜାଗିଗଲାପରେ, ସେ କି ତାହାର ହରିଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଖୋଜେ? ଅସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଶୀଘ୍ର ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ; ଯେପରି ରସିରେ ସର୍ପ ଭ୍ରାନ୍ତି ହୁଏ, ଭ୍ରମିତ ଚିତ୍ତରେ ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତି ହୁଏ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଚିତ୍ତଜନ୍ମା ଜୀବ ଜାଗୃତ ହେଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଅନୁଭୂତି ଏକ ଅନୁକୃତି ମାତ୍ର, ଏହା ଏକ ମିଥ୍ୟା ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ରହି, ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଦେଖନ୍ତି, ଯେପରି ପୁନଃପୁନଃ ଦେହ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଜଣେ ପୃଥିବୀର ଚକ୍ରାନ୍ତର ଉନ୍ମାଦକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେବେ ଯୋଗୀ, ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବ ଲୋକମାନେ ନେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଏହି ଦେହ କ’ଣ, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ଗମନ କରନ୍ତି? ଏହି ଦେହର ପରିବର୍ତ୍ତନ ପୂର୍ବ ଦେହ ନଶ୍ୱର ହେଲେ ହୁଏ; ଏହି ମଧ୍ୟ ଦେହ ସ୍ୱପ୍ନର ଭଳି ଦ୍ୱିପ୍ରଭା ହୁଏ। ଏହି ଦେହ ଯେପରି ତୁଷାର ଝରା ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଗଳିଯାଏ, କିମ୍ବା ଶରତକାଳୀନ ଆକାଶରେ ଧଳା ମେଘ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ସେପରି ଯୋଗୀଙ୍କ ଦେହ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। କେବେ କେବେ ଅନ୍ୟ ଯୋଗୀମାନେ ଏହି ଦେହକୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ରୁତ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯାଏ। କେତେକ ଲୋକ ନିଜ ଶୈଳୀ ଅନୁଯାୟୀ କେବେ କେବେ କିଛି ଯୋଗୀକୁ ଦେଖି ‘ସେ ମୃତ’ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବିବା ମାତ୍ର ଭ୍ରାନ୍ତି, ଯେଉଁଭଳି ରସିରେ ସର୍ପ ଭ୍ରମ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଦେହ କ’ଣ? କାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ? କାହାର ନାଶ? କିପରି, କେଉଁଠାରୁ? ଏହା ସବୁ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଅଜ୍ଞାନ, ଏବେ ତାହା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଛି। ପଞ୍ଚଭୂତ ଦେହ କି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, କିମ୍ବା ଏହା ଅନ୍ୟ କିଛି? ମହାଶୟ, ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ, କାରଣ ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛି। ମୁଁ ଏହି କଥା ଅନେକଥର କହିଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ଅନୁଭବ କରୁନାହ, କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଅଛି, ଏଠି ପଞ୍ଚଭୂତ ଦେହ କିଛି ନୁହେଁ। ପୁନଃପୁନଃ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚଭୂତ ଦେହର ଧାରଣା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ତାହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥା ପୁନଃ ପ୍ରବଳ ହୁଏ।