ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ମହାର୍ଷି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବିବେଚନା କରିଛନ୍ତି। ସେ କହିଲେ: ଆସ୍ଥା ବା ସଂସ୍କାର ଏହା ଦେଶ, କାଳ, କ୍ରିୟା ଏବଂ ଉପାୟ ଥିବା ରୂପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ସମାନ ଭାବେ ଅନୁପସ୍ଥିତ, ସେଠି ଯାହାର ଶକ୍ତି ବେଶି, ସେଉଁଠି ସେ ଜିତିଥାଏ। ଯଦି ଦାନକାରୀଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଆସ୍ଥା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ, ତେବେ ମୃତ ଜନଙ୍କର ମନ ଏହାରେ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ। ଯଦି ଏହି ଶକ୍ତି କମ୍ ଥାଏ, ତେବେ ମୃତ ଜନଙ୍କର ଆସ୍ଥା ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବଳବତୀ ହୋଇଯାଏ। ଏଭଳି ଏହି ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାରେ ଯେଉଁଠି ଯାହାର ଶକ୍ତି ଅଧିକ, ସେଉଁଠି ସେଇ ଜିତିଥାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ସଦାଚାର ଉପରେ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ: ମହାପ୍ରଳୟ ଆରମ୍ଭରେ ଯଦି ଦେଶ ଓ କାଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ସମୟରେ ଦେଶ ଓ କାଳ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଏହା ସମସ୍ତ କାରଣ ଏବଂ ସହଯୋଗୀ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥାଏ; ଯେତେବେଳେ ସେହି ସହଯୋଗୀ କାରଣ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସଂସ୍କାର କିପରି ଉପଜିପାରିବ? ଏହିପରି ହେଉଛି, ହେ ବିପ୍ର, ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ, ମହାପ୍ରଳୟ କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ଦେଶ, କାଳ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାଦାନ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସହଯୋଗୀ କାରଣ ନାହିଁ, ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ, ଏବଂ କିଛି ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏନାହିଁ। କାରଣ ବିନା ଦୃଶ୍ୟ ଉପଜିପାରେନି, ଏଠି ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସତ୍ୟରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ରୂପରେ ବିରାଜିତ ଅଛି, ଦୁଃଖର ଅସ୍ପର୍ଶ ଅଟୁଟ ଅଛି। ମୁଁ ଏହାକୁ ତୁମକୁ ଅଧିକ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ଏହି ପ୍ରୟାସ କରୁଛି—ଏବେ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଶୁଣ। ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲ, ତୁମେ ଦେଖିଲ, ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ମହଲ ଅଛି, ଭିତରେ ଫୁଲ ଓ ଉପହାରରେ ଶୋଭିତ, ଶୀତଳ ବସନ୍ତ ଋତୁ ପରି ଶାନ୍ତ। ସେହି ମହଲ ରାଜଧାନୀ ନଗରରେ ଅଛି, ପ୍ରଭାତର ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଚମକୁଛି, ମନ୍ଦାର ଓ କୁନ୍ଦ ଫୁଲର ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ରରେ ମୁଡି ଅପୂର୍ବ ରୂପରେ ଚମକୁଛି। ଶବବିଚାନାର ମୁଣ୍ଡରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଡ଼ା ରଖାଯାଇଛି, ତାଲା, ଦ୍ୱାର, ଜାନେଲା ଏବଂ ମଜବୁତ ବାର ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଅଛି। ଦେଉଳର କଳା ଓ ନିର୍ମଳ ଦିୱାଲ ମ୍ଲାନ ଦୀପର ଆଲୋକରେ ମନ୍ଦ ଚମକୁଛି; ଘରର ଏକ କୋଣାରେ ଶୟନାସୀଙ୍କର ନିର୍ବିକାର ଶ୍ୱାସ ଶୁଣାଯାଉଛି। ସେହି ମହଲର ରୂପ ଇନ୍ଦ୍ରର ଅମରାବତୀକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଇଛି, ଜନେଲା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକରେ ଏହା ଅପୂର୍ବ ଚମକୁଛି, ଶାନ୍ତ ଓ ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକରେ ଏହା ତାଜା ପଦ୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଅପମାନିତ କରୁଛି। ତାପରେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କମାନେ ଦେଖିଲେ—ଲୀଳା ଶବବିଚାନାର ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୋଇଛନ୍ତି, ରାଜା ବିଦୁରଥଙ୍କ ଆଗରେ, ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଏଠାରେ ପ୍ରଥମେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ସେ ପୂର୍ବବତ୍ ଅଛନ୍ତି—ପୂର୍ବ ଆଦତ, ଶରୀର, ଚେତନା ଓ ଅଙ୍ଗ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅପୂର୍ବ ରୂପରେ ଅଛି। ସେ ଯେପରି ନିଜକୁ ମନେ ପକାଇଥିଲେ, ସେହି ଭାବେ ଅଚଳ ଅଙ୍ଗ, ପୂର୍ବ ମାଳା-ବସ୍ତ୍ରରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଏଠି ରହିଛନ୍ତି। ସେ ଏକ ଶୋଭାମୟ ଚାମର ଧରି ରାଜାଙ୍କୁ ବାତାଶ କରୁଛନ୍ତି, ମୌନ ହୋଇ ଡାହାଣ ହାତ ଶୋଇ ରଖିଛନ୍ତି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଅଳଙ୍କାର, ଲତା ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ମାନେ ଏକ ମନୋହର ବନର ମଧ୍ୟରେ ଫୁଲିଥିବା ଲତା ପରି ଚମକୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଗ୍ବିଦିଗକୁ ଚମେଳି ଓ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ଝରାଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି। ତାଙ୍କ ରୂପରୁ ମାନେ ଉଦୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଆଲୋକ ବିକିରଣ କରୁଛନ୍ତି; ଲାଗୁଥିଲା, ଯେଉଁପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀ ନରେଶ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଏଠି ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ତାଜା ଫୁଲର ଢେର ପରି ଚମକୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୁହଁ ଉପରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଦୃଷ୍ଟି ରହି ହେଉଛି। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଅଳ୍ପ ମ୍ଲାନ ଥିଲା, ଯେପରି ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା କ୍ଷୟ ହୁଏ; ତାଙ୍କୁ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଲୀଳା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଏଉଁଠି ତାଙ୍କ ନିଜ ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁଯାୟୀ ଉଠିନଥିଲେ। ସେଠି ସେଇ ପୂର୍ବ ଲୀଳା ନିଜ ଦେହ ଉପସ୍ଥାପନ କରି ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ସହ ବିଦାୟ ନେଇଥିଲେ, ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। କିନ୍ତୁ ଏବେ ଏହି ଲୀଳାଙ୍କ ଦେହ କ’ଉଁଠି? ସେ କ’ଉଁଠି ଗଲେ? ଏହି ଘଟଣା ବିବରଣୀ ଆସିନଥିଲା, ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ହେ ଗୁରୁ, କ’ଉଁଠି ଗଲେ, କ’ଣ ଘଟିଲା? ସେଇ ଲୀଳା ଦେହ କ’ଉଁଠି? ତାହାର ଏହି ସତ୍ୟତା କ’ଉଁଠି? ଏହା କେବଳ ମୃଗମରୀଚିକାରେ ଜଳ ଦେଖିବା ପରି ଭ୍ରମ ମାତ୍ର ଥିଲା। ଯେପରି ଲୀଳା ଜାଗିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦେହ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ବିଗଳିଗଲା, ସେପରି ସେ ଦେହ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ହିମର ଗଳିଯିବା ପରି ହରାଇଗଲା। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରୁ କାଳ କ୍ରମେ ଏହି ଭ୍ରମ ଉପଜିଥାଏ: “ମୁଁ ଏହି ଥୁଳ ଦେହ”—ଯେପରି ରସିକୁ ସାପ ବୋଲି ଭ୍ରମ ହୁଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଯାହାକୁ ଅନୁଭବ କରେ—ପୃଥିବୀ ଆଦି ଯେଉଁଠି—ସେଉଁଠି ଏହି ନାମ ଦିଆଯାଏ; ଏହିକୁ ବଡ଼ ଦେହ କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ପୃଥିବୀ ଆଦି ଦେହ ନା ନାମରେ ଅଛି, ନା ତତ୍ତ୍ୱରେ—ଏହା ଖରା ଖରଗୋଷ ଶିଙ୍ଗ ପରି ଅସତ୍ୟ। ଏକ ଦ୍ୱିପ୍ନ୍ନାର ଦ୍ୱିପ୍ନ୍ନା ସ୍୵ପ୍ନରେ ନିଜକୁ ହରିଣ ବୋଲି ଭାବିଲେ, ଜାଗିବା ପରେ ସେ କି ତାହାକୁ ଖୋଜେ? ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷ ତୁରନ୍ତ ଉପଜି ତୁରନ୍ତ ହରାଇଯାଏ; ଭ୍ରମ ଭ୍ରାନ୍ତ ମନେ ହୁଏ, ଯେପରି ରସିକୁ ସାପ ବୋଲି ଭାବିଯାଏ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତେ ମନସ୍ପୁତ ଭାବରେ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏକ ଅନୁକରଣ, ମିଥ୍ୟା ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ସ୍୵ପ୍ନ ପରି ଦେଖନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଦେହ ପରେ ଦେହ ପାଇଥିବା ଲୋକ ପୃଥିବୀର ଚକ୍ର ଗତି ଅନୁଭବ କରେ। ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ବ୍ରହ୍ମାର ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଲୋକମାନେ ସହ ଆଗେ ବଢ଼ନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଦେହ କ’ଣ? ଏହି ଦେହ କେବଳ ଏକ ଯାନ ମାତ୍ର।