ମାନେ ଏକ ଦିନ ବିଚାର କରନ୍ତୁ—ଏକ ଅର୍ପଣ ମାତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଯଦି କିଏ ଭାବେ, “ଏହି ଅର୍ପଣ ମୋ ପାଇଁ,” ଏହି ଭାବନା ହୃଦୟରେ ଗଢି ଯାଇଥିଲେ, ସେ ଅର୍ପଣର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି। ମନ ଯେତେ ଉପରେ ଲଗି ରହିଥାଏ, ସେ ଜୀବ ତାହାରେ ଏକାକାର ହୋଇଯାଏ—ଏହି ଅନୁଭୂତି ଦେହୀ ଓ ଦେହବିହୀନ ଦୁଇ ପାଇଁ ସତ୍ୟ, ଏହା ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ମିଳେନାହିଁ। “ମୁଁ ସମ୍ବନ୍ଧିତ” ଭାବରେ ଅସମ୍ବନ୍ଧିତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣର ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିପାରନ୍ତି; “ମୁଁ ଅସମ୍ବନ୍ଧିତ” ଭାବରେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିନପାରନ୍ତି। ବସ୍ତୁ ଯେପରି ଧାରଣା କରାଯାଇଛି, ସେପରି ସେମାନେ ପ୍ରକୃତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଧାରଣା ସେହି ବସ୍ତୁ ଓ ତାହାର କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେପରି ଏକ ଜୀବର ପ୍ରକୃତି ଅନୁସାରେ ବିଷ ମଧ୍ୟ ଅମୃତ ହୋଇପାରେ, ସେପରି ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟତା ଅନୁଭୂତି ଦେଇପାରେ। କାରଣ ବିନା କେବେ କୌଣସି ଫଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ଏହି କଥାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ—ଫଳ କାରଣ ବିନା କେବେ ଥାଏନାହିଁ। ବଡ ଅଧ୍ୱନ୍ସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାରଣ ବିନା ଫଳ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ଶୁଣାଯାଇନାହିଁ; କିଛି ଏକା ଏକା ଉପଜିଯାଏନାହିଁ, କେବଳ କଳ୍ପନା ଛଡା। ଆସଲେ ଏହା କେବଳ ସଂସ୍କାର ଯାହା ସତ୍ୟ ରୂପ ନେଇଥାଏ, ସ୍ୱପ୍ନର ଏକ ବସ୍ତୁ ଭଳି; ଏହା କାରଣ ଓ ଫଳ ଭାବକୁ ନେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଏହା ନିଜର ତାଳେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଯଦି ଏକ ପ୍ରେତାତ୍ମା, ଯାହା ସଂସ୍କାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭାବେ “ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ନାହିଁ,” ଏବଂ ଏକ ମିତ୍ର, ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ, ସେ ପୁଣ୍ୟ ଉପହାର କରିଥାଏ—ତେବେ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ହରାଇଯାଏ କି ସଂସ୍କାର ରୂପରେ ରହିଯାଏ? ଏବଂ ଯାହା ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟଥା, ସଂସ୍କାରର ପ୍ରଭାବ କେଉଁଠି ଅଧିକ? ସଂସ୍କାର ଉପଜାଏ ସ୍ଥାନ, ସମୟ, କ୍ରିୟା, ଓ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା; ଯେଉଁଠି ଏହି ସବୁ ସମାନ ରହିଥାଏ, ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ ପ୍ରଭାବୀ ହୋଇଯାଏ। ଯଦି ପୁଣ୍ୟ ଦାନକର୍ତ୍ତାର ସଂସ୍କାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତେବେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରେତାତ୍ମାର ମନ ଏହାରେ ଭରିଯାଏ; ନହେଲେ ପ୍ରେତାତ୍ମାର ସଂସ୍କାର ଶୀଘ୍ର ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କରେ। ଏପରି ଏକାପ୍ରତିଯୋଗରେ ଯାହାର ଶକ୍ତି ଅଧିକ, ସେ ଜିତିଯାଏ; ଏହିପାଇଁ ଉତ୍ତମ ସଂସ୍କାର ଉପଜାଇବା ଉଚିତ। ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଦି ସଂସ୍କାର ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ଉପଜାଏ, ତେବେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆରମ୍ଭରେ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ କିପରି ଉପଜିଲା? ଏହା କାରଣ ଓ ସହଯୋଗୀ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଉପଜାଏ; କିନ୍ତୁ ସହଯୋଗୀ କାରଣ ନାହିଁ, ତେବେ ସଂସ୍କାର କିପରି ଉପଜିପାରିବ? ଏହିପରି, ଓ ଉତ୍ତମ, ପ୍ରକୃତ ଆତ୍ମାରେ, ବଡ ଅଧ୍ୱନ୍ସ ବେଳେ କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟି ବେଳେ, ସ୍ଥାନ, ସମୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ସହଯୋଗୀ କାରଣ ନାହିଁ, ଦୃଶ୍ୟର ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ, ଉପଜିନାହିଁ, କିଛି ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ଦୃଶ୍ୟ କାରଣ ବିନା ଉପଜିନାହିଁ, ଏଠାରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସତ୍ୟରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ରୂପରେ ଅପରାଧ ନାହିଁ, ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛି। ମୁଁ ଏହି କଥାକୁ ତୁମକୁ ଅଧିକ ତର୍କ ସହ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ଉଦ୍ୟମ କରୁଛି—ଏବେ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଶୁଣ। ତୁମେ ଯେଉଁବେଳେ ଆସିଲା, ଦେଖିଲା ଏକ ରାଜପାଳି, ଭିତରେ ସୁନ୍ଦର, ପୁଷ୍ପ ଓ ଅର୍ପଣରେ ସଜିତ, ବସନ୍ତ ର ଶୀତଳତା ଭଳି। ସେହି ରାଜଧାନୀରେ ରାଜପାଳି, ପ୍ରଭାତ ଅର୍ଚ୍ଚନାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମନ୍ଦାର ଓ କୁନ୍ଦା ଫୁଲର ଗୁଛରେ ମାଳା, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ଓ ରୂପରେ ଚମକିଥିଲା। ଶବବିଚାନାର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳପାତ୍ର ରଖି ଶୁଭ ହୋଇଥିଲା, ଦ୍ୱାର, ଜାଳି, ଓ ଦୃଢ ଦରଜା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଲା ହୋଇନଥିଲା। ଘରର ଦିଅ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧାର ଦିଅ ଦେଖାଯାଏ, ଦେବାଳୟର ଏକ ଅଂଶରେ ଶୁଇଥିବା ଲୋକଙ୍କର ମୃଦୁ ଶ୍ୱାସ ସୁନାଯାଏ। ସେ ରାଜପାଳିର ରୂପ ଇନ୍ଦ୍ରର ରାଜପାଳିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଅଲୋକ ଜାଳି ଦ୍ୱାରା ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୁଭ୍ର ଚିତ୍ତ ଦେଇଥିଲା, ଏହାର ନିର୍ମଳ ଶାନ୍ତି ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରକୋଶ ଭିତରେ ବ୍ରହ୍ମାର ଲଟୁସ କୋଶର ରୂପକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲା। ଏଠାରେ ତାଙ୍କମାନେ ଦେଖିଲେ, ଲୀଳା ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶବବିଚାନାରେ ଶୁଇଛନ୍ତି, ବିଦୁରଥ ପାଖରେ—ସେ ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ମରି ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ସେ ଆଗରୁ ଯେପରି ଥିଲେ, ସେପରି ପୂର୍ବ ପ୍ରବୃତ୍ତି, ପୂର୍ବ ଦେହ, ପୂର୍ବ ଭାବନା, ଓ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଏକାକାର ଭଳି ସୁନ୍ଦର ଥିଲେ। ସେ ଆଗରୁ ଯେପରି ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ସେପରି ଅଙ୍ଗ ଅଚଳ, ପୂର୍ବ ଚେପା ଓ ଭୂଷଣରୁ ଦୂର, ସେଠି ଏକା ରହିଥିଲେ। ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଚମତ୍କାର ଚାମର ଦେଇ ଝାଡ଼ୁଥିଲେ, ନିର୍ବାଚନ୍ନ, ତାଙ୍କର ବାମ ହାତ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଥିଲା, ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ନମ୍ର ଥିଲା। ଭୂଷଣ, ଲତା ଓ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଲୀଳା ଏକ ଫୁଲ ଅରଣ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ଚମେଲି ଓ ପଦ୍ମ ପତ୍ର ପ୍ରବାହ କରୁଥିଲା। ତାଙ୍କର ନିଜ ରୂପରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଶ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ବାହାରୁଥିଲା; ସେ ଏକ ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭଳି ବିଷ୍ଣୁ ସହ ଆସିଥିବା ଭାବ ଦେଖାଯାଏ। ନବ ତୋଳା ଫୁଲର ଶ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ରୂପ ଅତି ଚମକିଥିଲା, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହେଉଥିଲା। ତାଙ୍କର ମୁହଁ କିଛି ମ୍ଲାନ ଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମାବାସ୍ୟା ଭଳି; ସେ ଦୁଇ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଲୀଳା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେନାହିଁ, କାରଣ ସେ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଉଠିନଥିଲେ। ସେଠି, ସେ ପୂର୍ବ ଲୀଳା, ଦେହ ଅବସ୍ଥାନ କରି, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବିଦାୟ ନେଲେ, ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଏବେ, ଲୀଳା ଯାହାର ଦେହ ଏଠାରେ ଥିଲା, ଏହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇନାହିଁ; ମୁଁ ପ୍ରଭୁ, ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ—ସେ କେଉଁଠି ଗଲେ, କଣ ହେଲା? ସେ ଲୀଳା-ଦେହ କେଉଁଠି, ତାହାର ସତ୍ୟ କେଉଁଠି? ଏହା କେବଳ ମୃଗମାୟା ଭଳି ଭ୍ରମ ଥିଲା। ଏପରି ଲୀଳା ଜାଗିବା ପରେ ଦୀରେ ଦୀରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ବରଫ ଭଳି ଗଳିଗଲା।