ଏହି ଗାଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଜୀବନ ଚେତନା, ଯାହା ପ୍ରକୃତିର ଉତ୍ସାହ ଓ ସଂସ୍କାରର ଗତିରେ ଆକାଶର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଉଛି, ସେଠାରୁ ଏହି ଚେତନା ଆପଣ ମନର ଆକର୍ଷଣରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଉଛି। ସେଠି, ଦୁଇ ଜଣୀ ନାରୀ, ମଧୁମକ୍ଷୀ ଯେପରି ଗନ୍ଧ ପଛରେ ଛୁଟିଯାଏ, ସେମାନେ ଏହି ଚେତନାକୁ ଅନୁସରଣ କରିଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ମୃତ୍ୟୁର ଅଚେତନତା କମିଗଲା, ଏବଂ ଏହି ଚେତନା ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଜାଗୃତ ହେଲା, ବାତାସରେ ଗନ୍ଧ ଭଳି। ସେ ଦେଖିଲେ—ଯମଦୂତମାନେ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଦେହକୁ ଉଠାଇ ନେଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସେହି ଦେହ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ଚେତନା କର୍ମର ଫଳ ଯେଉଁଥିରୁ ଦୂରରୁ ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ସେହି ପଥରେ ଅଦମ୍ୟ ଉତ୍ସାହରେ ଭୈବସ୍ୱତ ନଗରକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଘୋଷିତ ହେଲା—ଏହି ଜୀବ କେବେ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନଥିଲେ, ସେ ସଦା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କର କୃପାରୁ ସେ ଉନ୍ନତି ପାଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ପ୍ରାକ୍ତନ ଦେହ, ଏବେ ନିର୍ଜୀବ ଅବସ୍ଥାରେ ଫୁଲରେ ଆଛାଦିତ; ତାଙ୍କୁ ଏହି ଦେହରେ ଯିବାକୁ, ଏବଂ ଏହାକୁ ପୁଣି ଛାଡ଼ିବାକୁ ଆଦେଶ ମିଳିଲା। ସେ ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ଆକାଶ ପଥରେ ଯନ୍ତ୍ରଚାଳିତ ପାଥର ଭଳି ଉଡ଼ିଗଲେ; ଏବଂ ତିନିଟି—ପ୍ରାଣ, ଲୀଳା ଓ ଜ୍ଞାନ—ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପ୍ରାଣ ତନ୍ତୁ ଉଉଡ଼ିଗଲା; ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ନିରାକାର ଥିବାରୁ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହି ଚେତନାକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଆକାଶକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି। ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗୃହ ଛାଡ଼ି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି ଭୂମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ, ଇଚ୍ଛାରୂପିଣୀ ପ୍ରିୟା ପ୍ରାଣତନ୍ତୁ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ସେମାନେ ପଦ୍ମରାଜ ନଗର ଓ ଲୀଳାର ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ବାୟୁ ଯେପରି ଆକାଶକୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଯେପରି ପଦ୍ମକୁ, ଗନ୍ଧ ଯେପରି ବାୟୁକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେମାନେ ସ୍୵ଚ୍ଛନ୍ଦରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠି ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ କିପରି ମୃତଦେହ ନିକଟର ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ? ସେ କିପରି ମୃତ ଦେହର ପଥ ଚିହ୍ନଟ କଲେ? ରଘୁନାଥ, ଯାହା ସ୍୵ଭାବରେ ରହିଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେଠାରେ ଅଛି; ଏହିପରି ସବୁ ହୃଦୟରେ ବସିଥାଏ—ସେ ଏହାକୁ ଏକ ମାସରେ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ଏହି ସମସ୍ତ ବିକଳ୍ପ ଏହି ଜଗତର ଜୀବାଣୁ ମଧ୍ୟରେ ରହିଛି, ଯେପରି ବଟବୃକ୍ଷ ତାର ବୀଜରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି—ଏହି ଗୁପ୍ତତା କିଏ ଦେଖିନଥାଏ? ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା, ଯାହା ନିଜ ସ୍୵ଭାବରେ ଅଛି, ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରେ; ଏହିପରି, ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଲୋକ ଦୂର ଥିବା ଜିନିଷକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ସେ ନିରନ୍ତର ମନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଧନକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ଯେପରି ଜୀବ ଦେହ ହୃଦୟରେ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିପରି, ଆତ୍ମା ନିଜ ଇଛିତ ବସ୍ତୁକୁ ନିଜ ସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ଶତ ଜନ୍ମ ଥିବା କିମ୍ବା ମୋହରେ ଅଟକି ରହିଥିବା ହେଉ। ଏଠି ଆଉ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ପିଣ୍ଡାଦି ଦାନ ପ୍ରବୃତ୍ତି ନ ଥାଏ, ତେବେ ଦେହ କିପରି ରୂପ ନେଇଥାଏ? କିଏ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ? ଯଦି ମାତାକୁ ପିଣ୍ଡ ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ଜଣେ ଭାବେ—'ଏହି ଦାନ ମୋ ପାଇଁ,' ତେବେ ଏହି ଭାବନା ହୃଦୟରେ ଗଢ଼ିଗଲେ, ସେ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ। ମନ ଯେଉଁଥିରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ, ଜୀବ ସେହି ହୋଇଯାଏ—ଏହି ଅନୁଭବ ସର୍ବଦା ଦେହୀ ଓ ଦେହ ନ ଥିବା ମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଲାଗୁଚି, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନୁହେଁ। 'ମୁଁ ଆତ୍ମୀୟ' ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟାତ୍ମୀୟ ମଧ୍ୟ ଦାନର ଫଳ ଭୋଗ କରେ; 'ମୁଁ ଆତ୍ମୀୟ ନୁହେଁ' ଭାବେ ଆତ୍ମୀୟ ମଧ୍ୟ ତାହା ଭୋଗ କରେନାହିଁ। ଏହି ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ସତ୍ୟତା ମନର ଧାରଣା ଅନୁଯାୟୀ; ଧାରଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବସ୍ତୁ ଓ ତାହାର କାରଣରୁ। ଯେପରି ଜନ୍ମଜାତ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଷ ମଧ୍ୟ ଅମୃତ ହୋଇପାରେ, ଏହିପରି ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। କୌଣସି କାରଣ ବିନା କୌଣସି ଫଳ କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି; ଏହିପରି, ଏହା ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱାସ ରଖ। ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି କାରଣ ବିନା କୌଣସି ଫଳ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ—ସବୁ କିଛି କଳ୍ପନା ଭିତରେ ଛଡ଼ା ନିଜେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ। ବସ୍ତବରେ, ସଂସ୍କାର ହିଁ ସତ୍ୟ ରୂପ ନେଇଥାଏ, ସ୍୵ପ୍ନର ଜିନିଷ ଭଳି; ସେ ହିଁ କାରଣ ଓ ଫଳ ହୁଏ, ତଥାପି ତାହା ନିଜେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ। ଯଦି ମୃତ ଜନ, ସଂସ୍କାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭାବେ—'ମୋ ପାଖରେ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ନାହିଁ' ଏବଂ ଜଣେ ସୁହୃଦ, ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ, ତାଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରେ— ତେବେ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ହରାଯାଏ କି, କିମ୍ବା ତାହା ସଂସ୍କାର ଭାବରେ ରହିଯାଏ? ଏବଂ ଯାହା ପ୍ରକୃତ ମୂଲ୍ୟବାନ ଓ ଅମୂଲ୍ୟ, ସେଠି ସଂସ୍କାରର ଶକ୍ତି କି ଅଧିକ? ସଂସ୍କାର ସ୍ଥାନ, କାଳ, କ୍ରିୟା ଓ ଉପାୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ଏମାନେ ସମାନ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଯାହାର ଶକ୍ତି ଅଧିକ, ସେ ଜିତିଯାଏ। ଯଦି ଦାତାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତେବେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୃତ ଜନଙ୍କର ମନ ତାହାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ନହେଲେ, ମୃତ ଜନଙ୍କର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଶୀଘ୍ର ଅଧିକାର କରେ। ଏହିଭଳି, ଏହି ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାରେ ଯାହାର ଶକ୍ତି ଅଧିକ, ସେ ଜିତେ; ତେଣୁ ଉତ୍ତମ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଦି ସଂସ୍କାର ସ୍ଥାନ ଓ କାଳର ଅଧିକତାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେବେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆରମ୍ଭରେ ସ୍ଥାନ ଓ କାଳ କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା? ଏହା କାରଣ ଓ ସହଯୋଗୀ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ସହଯୋଗୀ କାରଣ ନ ଥିଲେ, ସଂସ୍କାର କିଏଠୁ ଆସିପାରିବ? ଏହିପରି, ହେ ଉତ୍ତମ, ପରମାତ୍ମାରେ, ବଡ଼ ପ୍ରଳୟ କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ, ସ୍ଥାନ, କାଳ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ସହଯୋଗୀ କାରଣ ନ ଥିଲେ, ଦୃଶ୍ୟର ଅନୁଭୂତି ନ ଥାଏ, ଉତ୍ପନ୍ନ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ, କିମ୍ବା କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।