ମନରୁ ଶତଶତ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଉପଜାଉ ଭୂମିରୁ ଜଙ୍ଗଲ ଉଗୁଏ। ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଏହି ମନ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ତେବେ ଏମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ହେ ମହାମୁନି, ମୁଁ ଏଠାରେ ଏହି ମନ ନାମକ ଶତ୍ରୁକୁ ଜିତିବା ପାଇଁ ଉଠିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଜିତିବା ଆଶା ଏକ ବଡ଼ ବନ୍ଧନ ହେବା ଉପରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ମୋ ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଶାନ୍ତି ଯେତେବେଳେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ମୁଁ ବଡ଼ ଧନ-ସମ୍ପଦରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ପାଉନି, କାରଣ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅଶୁଦ୍ଧ, ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଏକ ମେଘମାଳା ପରି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଆଛାଦିତ କରେ। ଚେତନାର ଆକାଶରେ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ଧକାରର ରାତିରେ, ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ଦୋଷର ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଶାରି ପରି ଘୁରୁଛି। ମନର ଭିତରେ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଆଗୁଣରେ ମୁଁ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଉଛି, ଯେପରି ତାପିତ ରବିରେ କାଦୁଁ ଶୁଖିଯାଏ। ମୋ ମନର ଏହି ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ, ମୋହର ଘନ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ, ଆଶା ନାମକ ଭୂତ ମଦମସ୍ତ ହୋଇ ଶୂନ୍ୟତାରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛି। ରଜୋଗୁଣର ସୁନା ରଙ୍ଗର କୁହୁଡ଼ି ମୋ ଚିନ୍ତାକୁ ଅଶୋକ ଫୁଲର ଗୁଛ ପରି ଫୁଲାଇଦେଇଛି। ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭ୍ରମ ଆଉ ନୁହଁ—ଯାହା ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଗିଲିଯାଏ, ସେଇ ତୃଷ୍ଣା ବିଷ ମିଶ୍ର ଆନନ୍ଦରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ, ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହା ଶରୀର ପର୍ବତରୁ ଗଡ଼ିଯାଉଥିବା ତରଙ୍ଗମାଳାର ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ—ଏହି ତୃଷ୍ଣା ନଦୀ ଅସ୍ଥିର ତରଙ୍ଗରେ ଅନେକ ଆକାର ଧାରଣ କରେ। ଏହାକୁ ଦମନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏହା ବଡ଼ ଝଡ଼ରେ ଶୁଖିଲା ଘାସ ପରି ହୋଇଯାଏ; ମୋ ମନ, ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ପରି, ଅଶୁଦ୍ଧ ଚିନ୍ତାରେ ଦୌଡ଼ିଯାଏ। ମୁଁ ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ଗୁଣକୁ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ତୃଷ୍ଣା ସେଠାରେ ଲୁଟିଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଉନ୍ନାତା ଦୋରକୁ ଉନ୍ନା ଚୁହା କାଟିଦେଉଛି। ଜଳରେ ପଡ଼ିଥିବା ପୁରୁଣା ପତ୍ର, ବାତାସରେ ଶୁଖିଲା ଘାସ, କିମ୍ବା ଶରତର ମେଘ ପରି, ମୁଁ ଚିନ୍ତାର ଚକ୍ରରେ ଘୁରୁଛି। ଆମେ ନିଜ ମୂଳକୁ ପହଁଚିପାରୁନାହିଁ, ଚିନ୍ତାର ଜାଲରେ ଅଲଜି ହୋଇଯାଉଛୁ, ଯେପରି ପକ୍ଷୀ ଜାଲରେ ଧରାଯାଏ। ହେ ପିତା, ତୃଷ୍ଣା ନାମକ ଅଗ୍ନିରେ ମୁଁ ଏତେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଉଛି, ଯେ ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ଆଣିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ତୃଷ୍ଣାରେ ମୋର ମନ ଘୋଡ଼ା ଦୂର ଦୂରକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ପୁଣି ପୁଣି ଫେରିଆସେ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ ଭ୍ରମଣ କରେ। ତୃଷ୍ଣା ଜଡତାରେ ବନ୍ଧି ଉପର-ନିମ୍ନ ଚଳାଚଳ କରେ, ଅସ୍ଥିର ଓ ଜଟିଳ, ଏକ ଅକେନ୍ଦ୍ରିକ ଚକାରେ ଦୃଢ଼ ଦୋର ପରି ଘୁରୁଥାଏ। ଶରୀର ଭିତରେ ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ତୀବ୍ର ଭାବେ ଟାଣାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଉତ୍ସାହୀ ବଳଦକୁ ଦୋରେ ଟାଣିନେଇଯାଏ। ଏହି ସଂସାରରେ ପୁଅ, ଜାଣି, ପରିବାର ପାଇଁ ତୃଷ୍ଣା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଲରେ ବନ୍ଧେ, ଯେପରି ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀ ପାଇଁ ଫନ୍ଦ ପତାଏ। ତୃଷ୍ଣା ଅନ୍ଧକାର ରାତି ପରି ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ କରେ, ଦୃଷ୍ଟିଶାଳୀଙ୍କୁ ଅନ୍ଧ କରେ, ଆନନ୍ଦିତଙ୍କୁ ଦୁଃଖୀ କରେ। ତୃଷ୍ଣା ବାଙ୍କା, ଛୁଅରେ ମୃଦୁ, କିନ୍ତୁ ଭିତରେ ବିଷ ରହିଛି, ଏହା କଳା ସାପ ପରି ଦଗ୍ଧ କରେ। ଏହା କଳା ରାକ୍ଷସୀ ପରି ପୁରୁଷଙ୍କ ହୃଦୟ ଛିରିଦେଉଛି, ମାୟା ତିଆରି କରେ, ଅପମଙ୍ଗଳ ଆଣେ, ଏବଂ ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖୀ। ତୃଷ୍ଣା ଜର୍ଜରିତ ବିଣା ପରି ମନର ଧନାଗାରକୁ ଆଳସ୍ୟ ଓ ଜଡତାର ଜାଲରେ ଘେରି ଦିଏ, ଏବଂ କେବେ ଆନନ୍ଦରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏନାହିଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଏହି ତୃଷ୍ଣା ସଦା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧ, କ୍ଷୁଦ୍ରତାର ମଦରେ ଭରିଥିବା, ଦୀର୍ଘ, ସ୍ଲିମ୍, ଏବଂ ଗଢ଼ ଆସକ୍ତିରେ ଜଡିତ—ଏହା ଅନ୍ଧକାର ଉପତ୍ୟକାର ଲତା ପରି। ଆକାଂକ୍ଷା ଶୂନ୍ୟ, କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ଦିଏନାହିଁ, ଏହା ଉଚ୍ଚକୁ ଉଠିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳହୀନ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, କ୍ରୂର ଓ ଶୁଷ୍କ ଫୁଲ ପରି। ମନ ତାହାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ତଥାପି ତୃଷ୍ଣା ସବୁଠାରେ ଦୌଡ଼େ; ତଥାପି କିଛି ପାଉନାହିଁ, ଏକ ବୃଦ୍ଧା ବେଶ୍ୟା ପରି। ଏହି ଭୌତିକ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ରସର ନୃତ୍ୟରେ, ଭୋଗର ଅନେକ ଅବସ୍ଥାରେ, ତୃଷ୍ଣା ଏକ ବୃଦ୍ଧା ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ପରି। ବୟସର ଗଛରେ ଚଢ଼ି, ଅପମୃତ୍ୟୁ ଓ ଦୁର୍ଗତିର ଫଳର ମାଳା ଧରି, ଦୀର୍ଘ ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ତୃଷ୍ଣା ବିଷାକ୍ତ ଲତା ପରି ବିସ୍ତାରିତ। ଯେଉଁଠାରେ ଏହା କିଛି ପାଇପାରେନାହିଁ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବେସୁର ଚେଷ୍ଟା କରେ; ଏହା ଆନନ୍ଦ ବିନା ବୃଦ୍ଧା ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ପରି ନୃତ୍ୟ କରେ। ତୃଷ୍ଣା କୁହୁଡ଼ିରେ ତୀବ୍ର ଭାବେ ଫଡ଼ଉଛି, କିନ୍ତୁ ଆଲୋକ ଆସିଲେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଦୁଃଖର ପ୍ରବାହରେ ତୃଷ୍ଣା ଅସ୍ଥିର ମୟୂରୀ ପରି ବସିଯାଏ। ଏହା ଜଡ, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଭାରୀ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶୂନ୍ୟତାରେ ରହେ; କେବଳ କ୍ଷଣିକ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ଯେପରି ରୁତୁରେ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ। ଏହା ହାରାଇଯାଇଥିବାକୁ ଛାଡ଼ି ଥାଏ, ଏକ ଗଛରୁ ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ, ଏକ ଲୋକରୁ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ, ପକ୍ଷୀ ପରି ଉଡ଼ିଯାଏ। ତୃଷ୍ଣା ତୃପ୍ତି ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁଠାରେ ଯିବା ଅସମ୍ଭବ, ସେଠାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ଏହା ଫଳ ଚାହେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଏକ ଜାଗାରେ ରହେନାହିଁ, ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ବାନର ପରି। ଏହା ଏକ କାମ କରି ଅନ୍ୟ କାମକୁ ଯାଏ; ସବୁ କାମ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ତୃଷ୍ଣା ଅବିରତ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଯେପରି ଦେବୀ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚାଳିତ। କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଏହା ତଳକୁ ତଳେ ପଡ଼ିଯାଏ, କ୍ଷଣେ ଆକାଶକୁ ଉଠେ, କ୍ଷଣେ ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରେ—ହୃଦୟର କମଳକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିବା ତୃଷ୍ଣା ମଧୁମକ୍ଷୀ ପରି। ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଦୋଷମଧ୍ୟରେ, ତୃଷ୍ଣା ଏକମାତ୍ର ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଆଣେ; ରାଜପାଳିସରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଦ୍ରଢ଼ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଥାନ୍ତି। ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଡତା ଦିଏ, ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ବାଧା ଦେଉଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅବରୋଧ; ତୃଷ୍ଣା ମୋହର ଘନ ମେଘମାଳା ପରି। ସଂସାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେଉଁଠି ରହନ୍ତି, ସେଠି ତୃଷ୍ଣା ମନର ଦାଗକୁ ଏକ ଦୋର ପରି ବନ୍ଧି ଦିଏ—ଏହା ଦାସ୍ୟତାର ଦୋର।