ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଉଛି—ହେ ଦେବୀ, ଏହି ଦୁଇଜଣ କେଉଁପଥରେ ଶ୍ମଶାନ ପଡ଼ିଆକୁ ଯାଉଛନ୍ତି? ଆମେ ଏହି ପଥକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖି, ଶୀଘ୍ର ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ମଣିଷର ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୃଢ଼ତା ଓ ସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପଥରେ, ସେ ଚିନ୍ତା କରେ—"ମୁଁ ଏକ ଦୂର ଦୁନିଆକୁ ଯାଉଛି"—ତାଙ୍କର ମନ ଚେତନାରେ ଗଠିତ। ଯେ ପଥରେ ଯାଉଛି, ସେ ସ୍ୱୟଂର ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଯାଉଛି; ପ୍ରେମ ଓ ଜ୍ଞାନର ସାମୂହିକ ଆକାଂକ୍ଷା ବାନ୍ଧନ ନୁହେଁ। ଏପରି ଭାବେ, ଯେଉଁ ବିଚାର ଅନେକ କଥାର ଶେଷ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟି ବିକାଶ ପାଇଲା, ମହାତ୍ମା ବିଦୁରଥ ମୋହରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ରାଜକୁମାରୀ ସାମ୍ନାରେ ନିର୍ଜୀବ ଭଳି ହୋଇଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାଜାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଉପରକୁ ଉଠିଗଲା, ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଯାଇଥିବା ପରି ଲାଗିଲା; ତୁରନ୍ତ, ତାଙ୍କର ଓଠ ଶୁଖି ଓ ଧଳା ହୋଇଗଲା। ତାଙ୍କର ଚାମଡ଼ି ଶୁଖା ପତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମୁହଁ ମାନ୍ଦ ଓ କ୍ଷୀଣ; ଶ୍ୱାସ ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୁଞ୍ଜନ ପରି ଅସମ ଭାବରେ ଛାତିରୁ ବାହାରୁଥିଲା। ତାଙ୍କର ମନ ମୃତ୍ୟୁର ଗଭୀର ଅଚେତନତାରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହେଉଥିଲେ। ସେ ଏକ ଚିତ୍ରିତ ପୁତୁଳି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ—କେବଳ ଆକୃତି ଅଛି, ଚେତନା ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ନିର୍ଜନ୍ତ୍ର, ପାଥର ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି। ଅଧିକ କିଛି କହିବା ଦରକାର ନାହିଁ—ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ତାଳୁ ଦ୍ୱାରା ବାହାରିଗଲା, ଏକ ସୁପଙ୍ଖି ଚିଡ଼ିଆ ଗଛ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯିବା ପରି। ଦେବଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ଦୁଇ ଯୁବତୀ ଦେଖିଲେ—ପ୍ରାଣ ଓ ଚେତନାରେ ଗଠିତ ଜୀବତ୍ୱ ଆକାଶକୁ ଉଠିଯାଉଛି, ବାୟୁରେ ଗନ୍ଧ ମିଶିଯିବା ପରି। ସେଇ ଚେତନା, ଆକାଶର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବୋଉଁ ଦୂରକୁ ଯାଉଥିଲା, ନିଜ ସଂସ୍କାରର ଗତିକୁ ଅନୁସରି। ଏହି ଦୁଇ ଯୁବତୀ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଗନ୍ଧକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ପରି, ସେଇ ଚେତନା ପଛରେ ଯାଇଲେ। ଅଳ୍ପ ସମୟ ପରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଅଚେତନତା କମିଗଲା, ସେଇ ଚେତନା ମଧ୍ୟଭୂମିରେ ଜ୍ଞାନ ଫେରିପାଇଲା, ଝଡ଼ରେ ଗନ୍ଧ ଦେଖାଯିବା ପରି। ସେ ଦେଖିଲେ—ଯମଦୂତମାନେ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ନେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଦେହର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଛନ୍ତି। କର୍ମଫଳର ଆଲୋକ ଦୂରରୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏହି ପଥରେ, ସେ ଅଦମ୍ୟ ଭାବରେ ବୈବସ୍ୱତ ନଗରକୁ ଯାଇଲେ। ବୈବସ୍ୱତ ନଗରରେ ପହଞ୍ଚି, ଘୋଷିତ ହେଲା—ଏହିଜଣଙ୍କର କୌଣସି ଅଶୁଭ କର୍ମ ନାହିଁ। ସେ ସାଧାରଣତଃ ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା; ଭଗବତୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ସେ ଉନ୍ନତ ହୋଇଛନ୍ତି। ପୂର୍ବ ଶରୀର ଏବେ ନିର୍ଜୀବ ଭାବରେ ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ; ସେଠାକୁ ଯାଇ, ଏହି ଦେହକୁ ପୁନଃ ପ୍ରବେଶ କରି, ପୁନଃ ତ୍ୟାଗ କରିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳିଲା। ତାପରେ, ସେ ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଆକାଶରେ ଯନ୍ତ୍ରଚାଳିତ ପାଥର ପରି ଉଡ଼ିଗଲେ; ପ୍ରାଣ, ଲୀଳା ଓ ଜ୍ଞାନ ତିନିଏ ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପ୍ରାଣର ତନ୍ତୁ ଉଠିଗଲା; ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ନିରାକାର ଥିବାରୁ ଦେଖାଯାଉନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସେଠି ପଛେ ପଛେ ଶୂନ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଗଲେ। ଅନ୍ୟ ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଗୃହ ଛାଡ଼ି, ସେମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି ଭୂମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ, ଇଚ୍ଛାରୂପି ପ୍ରିୟା ପ୍ରାଣତନ୍ତୁ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ପଦ୍ମରାଜଙ୍କର ସହର ଓ ଲୀଳାର ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ପବନ ଆକାଶକୁ, ପ୍ରଭା ଗୋଲାପକୁ, ଗନ୍ଧ ବାୟୁକୁ ପ୍ରବେଶ କରେଯିପାରି, ସେମାନେ ସ୍୵ଚ୍ଛନ୍ଦରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଉଛି—ସେ କିପରି ମୃତ ଦେହ ପାଖରେ ଥିବା ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ? ସେ କିପରି ମୃତ ଦେହର ପଥକୁ ବୁଝିପାରିଲେ? ରାଘବ, ଯେଉଁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜ ସଂସ୍କାର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି, ସେଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସେ ରହିଥାଏ; ଏହି ସମସ୍ତ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ—ତାହା ସେ ଏକ ମାସରେ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ଏହି ଅସୀମ ଭ୍ରମ ଜଗତର ଜୀବାଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଯେପରି ଏକ ବଟଗଛ ତାର ବୀଜରେ ଅଛି—ଏହା ଦେଖିନଥିବା କିଏ? ଏହି ଅଣୁ ଚେତନା, ଯାହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବ, ତିନି ଲୋକକୁ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ କରିଥାଏ; ଏକ ଲୋକ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରହି, ଦୂର ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖିପାରିଥାଏ। ସେ ନିଜ ଧନକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଦେଖେ, ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ଦେହ ହୃଦୟରେ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିପରି, ଆତ୍ମା ନିଜ ସଂସ୍କାରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ଶତଜନ୍ମ ରହୁଛନ୍ତି କିମ୍ବା ମୋହରେ ପଡ଼ିଥିବା। ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ଦେହ ପିଣ୍ଡାଦି ନିବେଦନର ସଂସ୍କାର ବିହୀନ, ତେବେ ଏହି ଦେହ କେଉଁ ରୂପ ନେଇଥାଏ? କାହା ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ? ଯଦି ମାତାକୁ ନିବେଦନ ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ କେହି ଭାବେ—"ଏହି ନିବେଦନ ମୋ ପାଇଁ"—ତେବେ ଏହି ଭାବ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବଳ ହେଲେ, ସେ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ। ଯେଉଁ ବସ୍ତୁରେ ମନ ଲୀନ, ଜୀବ ତାହାରେ ପରିଣତି ହୁଏ—ଏହି ଅନୁଭବ ସଂସାରୀ ଓ ଅସଂସାରୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ, ଅନ୍ୟଥା କେବେ ନୁହେଁ। "ମୁଁ ସମ୍ବନ୍ଧିତ" ଭାବରେ ଅନ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ବିହୀନ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନିବେଦନ ଭୋଗ କରେ; "ମୁଁ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ" ଭାବରେ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକର ସତ୍ୟତା ମନୋଧାରଣା ଅନୁସାରେ; ଧାରଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ବସ୍ତୁ ଓ ତାହାର କାରଣରୁ। ଏପରି, ଜନ୍ମଜାତ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ବିଷ ମଧ୍ୟ ଅମୃତ ହୋଇପାରେ, ଏହିପରି ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଅସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। କୌଣସି କାରଣ ବିନା କୌଣସି ପ୍ରଭାବ କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି; ଏହିପରି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ବୁଝ। କାରଣ ବିନା କୌଣସି ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ଶୁଣାଯାଇନାହିଁ, ମହାପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—କିଛି ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ, କେବଳ କଳ୍ପନା ଛଡ଼ା। ଏହି ଭାବେ, ସଂସ୍କାର ହିଁ ସତ୍ୟ ଆକାର ନେଇଥାଏ, ସ୍୵ପ୍ନର ଦୃଶ୍ୟ ଭଳି; ଏହା କାରଣ ଓ ପ୍ରଭାବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟରେ ଏହା ନିଜେ ଅଟୁଟ।