ଯୋଗଵାସିଷ୍ଠଃ

ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟରେ, କୀଟପତଙ୍ଗ, ପୋକା ଓ ଉଡ଼ୁଥିବା ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ, ସେମାନଙ୍କର ଭିତରୁ ଅନୁଭୂତି ହିଁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ; ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ମାତ୍ର ସେମାନଙ୍କୁ ଅଲଗା ନାମ ଦେବା ପାଇଁ ଅବସ୍ଥିତ। ଯେପରି, ପୂର୍ବ ସାଗର ପାରର ଲୋକମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ସାଗର ପାରର ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଅନୁଭୂତି ଅଟୁଟ ଥାଏ, ଏହିପରି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଜୀବ ନିଜ-ନିଜ ଅନୁଭୂତିରେ ଲୀନ ରହନ୍ତି, ପରସ୍ପର ଅନୁଭୂତିରେ ଅସ୍ପନ୍ଦ, ନିଜ-ନିଜ ଜ୍ଞାନକ୍ଷେତ୍ରରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ଯେପରି ଶିଳା ନିଜ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ ଶିଳାର ଅବସ୍ଥିତି ଅନୁଭବ କରିପାରେନାହିଁ, କିମ୍ବା ବେଙ୍ଗମାନେ ଅଚେତନ ହୋଇ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଏହିପରି ସମସ୍ତର ମନସ୍ଥିତି ଅନ୍ୟରୁ ଅଲଗା। ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ମନ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ସେହି ଚେତନା ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ; ସେପରି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେପରି ବାୟୁ ଥିଲା, ଏବେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ରହିଛି। ଯେଉଁ ଶୂନ୍ୟତାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ସେହି ହେଉଛି ଆକାଶ, ଏବଂ ତାହାର ଭିତରେ ବାୟୁ ବ୍ୟାପିତ; ଏହି ବାୟୁ କମ୍ପନ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣର ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାଭୂତ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ। ମନ, ଉଚ୍ଚ ଅର୍ଥରେ, ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ଦୁହିଁଠାରେ ବ୍ୟାପିତ; ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିଳୟ କେବଳ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହିପରି, ଏହି ସଂସାର ମାୟାରେ ଭରିଆ, ଚେତନାର କିରଣରେ ଗଠିତ; ଯେପରି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଥିଲା, ଏବେ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଅଛି। ସଂସାରର ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱରୂପ ଉପସ୍ଥିତି ଏକ ମିଥ୍ୟା ଦେଖାଯାଏ, ଯଦିଓ ଏହା ସତ୍ୟ ପରି ଲାଗେ—ଏହିପରି ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏବେ ଦେଖ, ରାଜା ବିଦୂରଥ, ମାଳାପରି ଅନ୍ତଃପୁଷ୍ପର ମାଲିକ, ପ୍ରାୟ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି; ସେ ତୁମ ହୃଦୟର ଗୁପ୍ତ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି। ହେ ଦେବଦେବୀ, କେଉଁ ପଥରେ ଏହି ଦୁଇଜଣ ଶବସ୍ଥଳକୁ ଯାଉଛନ୍ତି? ଚଳ, ଏହି ଅନୁସରଣ କରି ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଦେଖିବା। ସେ ମନେ କରି, “ମୁଁ ଦୂର ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଯାଉଛି,” ମନର ଅବଶିଷ୍ଟ ବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ପଥରେ ଯାଉଛନ୍ତି; ଯେପରି ଯିଏ ଯେଉଁ ପଥରେ ଯାଏ, ସେହି ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହିଁ, ପରସ୍ପର ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଜ୍ଞାନ ଏଠାରେ ପ୍ରକୃତ ପ୍ରେମର ବନ୍ଧନ ନୁହେଁ। ଏପରି, ଯେତେବେଳେ ଏହି ଚର୍ଚ୍ଚା, ଯାହା କଥାର ଶେଷକୁ ଆଣିଥାଏ, ଚାଲିଥିଲା ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ତମ ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ତଃକରଣରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିତ୍ତବନ୍ଧୁ ବିଦୂରଥ ମାୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ରାଜକୁମାରୀଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନିର୍ଜୀବ ପରି ହେଉଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାଜାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଉପରକୁ ଉଠିଗଲା, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଏକରେ ଲୀନ ହେବା ପରି ଲାଗିଲା; ସେଥିରେ ସେମାନଙ୍କର ଠୋଠ ଶୁଖି ଓ ଧଳିଆ ହେଇଗଲା। ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ଶୁଖି ଗଛପତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମୁହଁ ନିର୍ଜୀବ ଓ ଅଳ୍ପ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଶ୍ୱାସ ମଧୁମକ୍ଷିକାର ଗୁଞ୍ଜନ ପରି ଅସମ ଭାବରେ ଛାତିରୁ ବାହାରୁଥିଲା। ତାଙ୍କର ମନ ମୃତ୍ୟୁର ଗଭୀର ଅଚେତନତାର ଗର୍ଭରେ ଲିନ ହୋଇଗଲା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ—ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଭିତରକୁ ଉଟିଗଲେ। ସେ ଏକ ଚିତ୍ରିତ ପାତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, କେବଳ ଆକୃତି ରହିଥିଲା, ଚେତନା ନଥିଲା, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ନିର୍ଜୀବ, ପାଥର ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି। ଏଠାରେ ଅଧିକ କ’ଣ କୁହିବି? ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ତାଳୁ ଦ୍ୱାରା ବାହାରିଗଲା, ଏକ ପକ୍ଷୀ ଗଛ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯିବା ପରି। ଦେବଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା, ସେଇ ଦୁଇ ଯୁବତୀ ଦେଖିଲେ ଯେ ପ୍ରାଣ ଓ ଚେତନାର ମିଶ୍ର ଜୀବାତ୍ମା ଆକାଶକୁ ଉଠିଯାଉଛି, ଯେପରି ଗନ୍ଧ ପବନରେ ମିଶିଯାଏ। ସେଇ ଚେତନା, ଆକାଶର ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବହିଯାଉଥିଲା, ନିଜ ବୃତ୍ତି ଶକ୍ତିରେ ଦୂର ଦିଗକୁ ଯାଉଥିଲା। ସେଇ ଦୁଇ ନାରୀ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଯେପରି ଗନ୍ଧ ଅନୁସରଣ କରେ, ଏହି ଚେତନାକୁ ଅନୁସରଣ କରିଲେ। କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଅଚେତନତା ଶାନ୍ତ ହେଲା, ସେଇ ଚେତନା ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅବସ୍ଥାରେ ସଚେତନ ହେଲା, ଯେପରି ଗନ୍ଧ ବାୟୁରେ ଚଳିତ ହୁଏ। ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଯମଦୂତମାନେ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ନେଉଛନ୍ତି ଓ ସ୍୵ଜନମାନେ ଶବର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ପଥରେ, ଯେଉଁଠି କର୍ମଫଳ ଦୂରରୁ ଚମକେ, ସେ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଭାଇବସ୍ବତ ନଗରକୁ ଯିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଘୋଷିତ ହେଲା: ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହାନ୍ତି। ସେ ସଦା ଶୁଭ କର୍ମର କର୍ତ୍ତା; ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଦୟାରେ ସେ ଉନ୍ନତି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଦେହ, ଏବେ ନିର୍ଜୀବ, ପୁଷ୍ପରେ ଆବୃତ; ତାଙ୍କୁ ଏଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା, ସେଠାକୁ ଯିବା ଓ ପୁନଃ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳିଲା। ତେବେ, ସେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି, ଆକାଶପଥରେ ଯନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ା ହୋଇଥିବା ପଥର ପରି ଉଡ଼ିଗଲେ; ଏହି ତିନି—ପ୍ରାଣ, କ୍ରୀଡ଼ା ଓ ଜ୍ଞାନ—ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପ୍ରାଣସୂତ୍ର ଉପରକୁ ଉଠିଗଲା; ଏହି ଦୁଇ, ନିରାକାର ହୋଇ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଲେ, ଆକାଶକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି। ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସୃଷ୍ଟି ଗୃହ ଛାଡ଼ି, ସେମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜଗତକୁ ପହଞ୍ଚି ଭୂମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ, ଇଚ୍ଛାରୂପ ଭାମିନୀ ପ୍ରାଣସୂତ୍ର ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ପଦ୍ମରାଜଙ୍କ ନଗର ଓ ଲୀଳାର ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସେମାନେ ସ୍୵ଚ୍ଛନ୍ଦ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ବାୟୁ ଆକାଶକୁ, ରଶ୍ମି ପଦ୍ମକୁ, ଗନ୍ଧ ବାୟୁକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ମୃତ ଦେହ ସାମ୍ନାରେ କିପରି ପହଞ୍ଚିଲେ? ମୃତ ଦେହର ମାଳିକ ଯେଉଁପଥ ଚିହ୍ନଟ କଲେ, ସେଠାକୁ ସେ କିପରି ଜାଣିଲେ? ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁଠି ନିଜ ବୃତ୍ତି ଅନ୍ତଃକରଣରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅଛି, ସେଠି ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ରହିଥାଏ—ସେ ଏହାକୁ ଏକ ମାସରେ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ? ଏହି ଅପାର ବିକ୍ଷୋଭ ଜଗତର ପ୍ରାଣାଣୁରେ ଅଛି, ଯେପରି ବଟବୃକ୍ଷ ତାର ଗୁଣ୍ଡିରେ ଅଛି—ଏହି କଥା କିଏ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି?